የጉለሌው ሰካራም- በተመስገን ገብሬ

በኢትዮጵያ ሥነ-ጽሑፍ፣ በአጭር ልቦለድ ምድብ የመጀመሪያው እንደሆነ በባለሙያዎች ድምዳሜ  አብላጫ ቦታ ያለው እና ኅዳር ፳፪ ቀን ፲፱፻፵፩ ዓ/ም የታተመው “የጉለሌው ሰካራም” ደራሲ ተመስገን ገብሬ የአማርኛው ውክፔዲያ  (ሪፖርተር ጋዜጣ እና የኢትዮጵያ ደራሲያን ማኅበር) ምንጭ ጠቅሶ ካስቀመጠው ቅንጫቢ ታሪኩ ላካፍላችሁ ወደድኩ፡፡
PDF FILE

 

ተመስገን ገብሬ የተወለዱት በጎጃም ጠቅላይ ግዛት በደብረ ማርቆስ ከተማ በ፲፱፻፪ ዓ/ም ነው፡፡ ዕድሜያቸው ለትምህርት ሲደርስ የቤተ ክህነት ትምህርት ተከታትለዋል፡፡ ቤተሰባቸው ካህናት ከመሆናቸውም በላይ ጎበዝ ተማሪ ነበሩ። ጉብዝናቸው በዘመናዊ ትምህርት ሲከታተሉም ጎልቶ ወጥቷል፡፡ ከጎጃም አዲስ አበባም በመምጣት በስዊድን ሚሲይናዊ ትምህርት ቤት ተማሩ በወቅቱ ሀገሪቱ ካፈራቻቸው ጎበዝ ተማሪዎች አንዱ ነበሩ፡፡ ተመስገን በጋዜጠኝነት ሙያ ከመሥራታቸውም በላይ በተለያዩ የመንግሥት መሥሪያ ቤቶች በኃላፊነት ቦታ ተመድበው አገልግለዋል፡፡ ኢትዮጵያ በኢጣሊያ በተወረረችበት ወቅት በአርበኝነት ከጠላት ጋር ተፋልመዋል፡፡ በኋላም ወደ ሱዳን ተሰደው ገዳሪፍ ውስጥ እያሉ ኢትዮጵያዊያንን በልዩ ልዩ መልክ አስተምረዋል፡፡ ጣሊያን ከለቀቀች በኋላ የዘመናዊ አስተሳሰብና ዕድገት ዓላማዋ ዕውን እንዲሆንም ፍፁም የለውጥ አርበኛ ሆነው ሠርተዋል።
 
ተመስገን፣ ኅዳር ፳፪ ቀን ፲፱፻፵፩ ዓ/ም በ አዲስ አበባ ነፃነት ማተሚያ ቤት “የጉለሌው ሰካራም” በሚል ርዕስ ያሳተሙት ድርሰታቸው የመጀመሪያው፣ የታተመ የአማርኛ አጭር ልብ-ወለድ መሆኑ ተረጋግጧል፡፡ የጉለሌው ሰካራም ከመታተሙ በፊት ስለ የካቲቱ ፋሺስታዊ ጭፍጨፋ (ግፊቱን በቀመሱት አርበኛው ደራሲ አገላለጽ፣ ‹‹ዓለም በድንገት ተለውጣ፣ አዲስ አበባም ኢጣሊያኖች ኢትዮጵያውያንን የሚያርዱበት ቄራ ሆና ነበር፡፡››) “የካቲት ፲፪” በሚል ርዕስ እና “ሊቀ-ጠበብት እውነቱ” የተሰኙ ሁለት አጫጭር ልብወለዶችን በጋዜጣ ላይ አውጥተዋል፡፡[1] ከዚህም ሌላ ‹‹ሕይወቴ›› የተሰኘውን ግለ ታሪካቸውን ያዘጋጁት አርበኛው አቶ ተመስገን ገብሬ በአምስቱ ዓመት የፋሺስት ወረራ ጊዜም በደረሱት ‹‹በለው በለው አትለውም ወይ፤ የጥቁር አንበሳ አይደለህም ወይ›› በሚለው መዝሙራቸውም ይታወሳሉ፡፡
                      =================================================
 
የጉለሌው ሰካራም
በተመስገን ገብሬ
ክፍል ፩
በጉለሌ የነበረው የታወቀ ዶሮ ነጋዴ ማነው ብለው ከገፈርሳ እስከ ደጃዝማች ይገዙ ሰፈር ለጠየቁ ሰዎች፤ ተበጀ ሰካራሙ
ተበጀ ዶሮ ነጋዴው፤ ተበጀ ነው ብለው ይነግሯቸዋል፡፡
የሕይወቱ ታሪክ ፍፁም ገድል ነው፡፡ ጢም ያለው ሽማግሌ ሰው ነው፡፡ ራሱን ጠጉር ውሃ ወይም መቀስ ነክቶት
አያውቅም፡፡ ማለዳ አይናገርም፡፡ በጠርሙስ የከመረውን ከጠጣ በኋላ ሲራገም ወይም ሲሳደብ ሲፈክር ወይም ሲያቅራራ
ድምጡ ከፈረንጅ ውሻ ድምጥ ይወፍራል፡፡ ቢያውቀውም ባያውቀውም ላገኝው ሁሉ ማታ ሰላምታ ይሰጣል፡፡
ቢያውቀውም ባያውቀውም ካገኝው ሁል ጋር ማታ ይስቃል፡፡ ቢውቀውም ባያውቀውም የሰላምታው አይነት እንደ ወታደር
ወይም እንደ ሲቪል ቢሆን ለእርሱ እንደተመቸው ነው፡፡ ከሰላምታው ጋር ድምጥ ትሰማለችሁ፡፡ ከአፉ ከሚወጣው
ከሚወጣው ግን አንድ ቃል መለየት አትችሉም፡፡
ቡን በተፈላ ጊዜ በጉለሌ በየምድጃው ሥር የሰካራም ተረት በየተጫወተ ሰው ሁሉ የተናገረ በተበጀ ላይ ነው፡፡ መልኩን
አይተውት ያላወቁት ባልቴቶች እንኳ ከፍንጃል ቡን ፉት እያሉየሌላውን ሰካራም ተረት በተበጀ ላይ ያላክኩት ነበር፡፡ይህ
እውነት ነበር፡፡ በጠባዩ ከተባለለት የባሰ ሰካራም ይሁን ወይም የጉለሌ ባህር ዛፍ ውስጥ ወጥቶ እንደ አዲስ እንግዳ ሰው
ሆኖ ለአዲስ አበባ ታይቷል፡፡
ከዱሮ የእንጨት ጉሙሩክ አጠገብ ወደ ምሥራቅ ሲል ሲል ካለው ወንዝ ማዶ ድልድዩን ወደ ምሥራው ተሻግሮ
መጀመሪያ የሚገኝው አነስተኛ ሳር ክዳን ቤት የተበጀ ቤት ማለት ያ ነው፡፡ በዚያ በቤቱ በዚያ በጉለሌ በሠፈሩ ኖረ፡፡
እንጨቱን ተሸክሞ አፈሩን ቆፍሮ ቤቱን የሰራው እርሱ ነው፡፡ ዋጋ ከፍሎ አስከድኖታል፡፡
ተበጀን ኩራት ተሰማው፡፡ ቆይቶ ደግሞ አይኖቹ እንባ አዘሉ፡፡ በጉንጩም የእንባ ዘለላ ወረደው፡፡ በግራ እጁ መዳፍ
ከጉንጩ የተንከባለለውን እንባ ጨፈለቀው፡፡ ዓይኖቹ እንባ ያፈሰሱ ለራሱ ጎጆ ስላለው ነው፡፡ ሊነገር በማይችል ደስታ ልቡ
ተለውስዋል፡፡
ዝናም ያባረራቸው ም ከቤቱ ጥግ ሊያጠለሉ ይችላሉ፡፡ ቤት የእግዚአብሄር ነውና ውዥብ እንዳያገኛቸው ከቤት ውስጥ
ዝናቡ እስኪያባራ ይቆያሉ፡፡ ተበጀን ‹‹ ቤትህን ይባርክ ›› ሊሉት ነው፡፡
እንግዲህ መንገደኛው ሁሉ ‹‹ ይህ የማን ቤት ነው ? ብሎ ሲጠይቅ የተበጀ ሊባል ነው ›› አለ፡፡
ቀጥሎ ደግሞ ‹‹ ተበጀ የትኛው ነው ሲባል ዶሮ ነጋዴው ሊባል ነው ›› አለ፡፡
‹‹ ዶሮ ነጋዴው የትኛው ነው ›› ሲባል ያ የጉለሌው ሰካራም ሊባል ነው፡፡ አወይ፤ እኔ ተበጀ፤ ተበላሽቻለሁ አለና ደነገጠ፡፡
ከዚህ በኋላ ስለቤቱ ክብር እንኳ መጠጥ መተው ይገባኛል አለ ፡፡
መጠጥ ለመተው ያሰበበት የመጀመሪያ ጊዜው ይህ ነው፡፡ ሰካራምነት ጉዳት መሆኑ ተሰምቶት እንደሆን ይናገር ስለ ቤት
ክብር ማለቱ ግን ወደ ዳር ይቆይ፡፡ ስለ ቤት ክብር ምን ያውቃል? ዶሮ ነጋዴው ተበጀ ሰካራሙ ተበጀ አይደለምን ?
ሰካራሙ ተበጀ የሰራውን የገዛ ቤቱን ከፍቶ ገበና ኩራዙን አስቀምጦ ክብሪቱን ለመጫር ሲያወጣ በሐሳብ ተሰቅዞ እንደዚህ
አሰበ፡፡ መምረጥ አለብኝ፡፡ ከዚህ ቤት ያለው መጠጥ ሁሉ አንድ ሳይቀር እየወጣ ይፍሰስ፤ ከዚህ በኋላ ክብሪቱም ኩራዙም
በቤት ይደር፤ በአዲሱም ቤት ብርሃን ይዙርበት፡፡ አለዚያም በአዲሱ ቤት መጠጥ ይዙርበት፤ ኩራዙም ክብሪቱ ከቤት
ይውጣና ይፍሰስ፡፡ ሊደረግ የሚገባ ከሁለቱ አንዱ ነው እንጂ፤ በሰካራሙ ተበጀ ቤት መጠጥና እሳት በአንድነት ይህች
ውሸት አለና ሳቀ፡፡
ከሁለቱ አንዱ ለማድረግ ሳይቆርጥ መብራቱን አቃጠለና ተቀመጠ፡፡ እንደገና ደግሞ እንደዚህ አሰበ፡፡ አያድርገውና ዛሬ
ሰክሬ ይህ ቤት ቢቃጠልብኝ አመዱን አይቶ በሰካራሙ ተበጀ ላይ ለመሳቅ ድፍን ጉለሌ ነገ ከዚህ ነው የሚቆም ! ጉለሌ ምን
ባለኝ? ወሬ ከማቡካት በቀር ጉለሌ ምን ሥራ አለው; ለአዲስ አበባም የስድስት ወር መሳቂያ በሆንኩ ነበር፡፡ መንገድ
አላፊዎችም ነገ በዚህ ሲያልፉ አመዱን አይተው ይህ የተቃጠለው ቤት የማን ነበር ሲሉ የተበጀ ሊባል ነው፡፡ በሰካራሙ
ተበጀ ቤት መጠጥና እሳት ባንድነት ይህች ውሸት !
ወደ ውጭ እንደ እርም ወርውሮት የነበረውን የመጠጥ ጠርሙስ ሁሉ በጨለማው ዳብሶ አንድ በአንድ ለቃቀማቸው፡፡
አንዱን ግን ቀና አደረገና ከአፍንጫው አስጠግቶ አሸተተው፡፡ በጠርሙሱ ቅርፅ የመጠጡን አይነት አወቀው፡፡ ዊስኪ ነበርና
ስለዚህ ነው ሰው እንዳይሰማ ቀስ ብሎ የሳቀ፡፡ የጠርሙሱን ግማሽ ከጠጣ በኋላ ግን በአፉ ቡሽ ቢወትፍበት ለሳቁ መጠን
የለውም፡፡
‹‹ ጉለሌ ተኝቷልና ከዚሁ ከባሕር ዛፍ ሥር ቁጭ ብየ ብጠጣ የሚታዘበኝ የለም›› አለና አሰበ፡፡ እውነቱን ነው፡፡ ጉለሌስ
ተኝቶ ነበር ነገር ግን አሁን እርሱ ጠጥቶ የሰከረ እንደሆነ ጉለሌን ሊቀሰቅሰው ነው እርሱ ከጠጣ በጉለሌ ማን ይተኛል?
ጠርሙሱን ከከፈተው በኋላ ብርጭቆ ያስፈልገው እንደነበር ትዝ አለው፡፡ ሶስት የሚሆን ደኅና ጉንጭ ጠርሙሱን ከአፉ
አስጠግቶ ጨለጠ፡፡ ከዚያ በኋላ የሚጠጣበት ብርጭቆ ሊያመጣ አሰበ ከዚያ በኋላ ደግሞ በሶስት ጉንጭ ምን ያህል
ጠርሙሱን ቀና አድርጎ በጨረቃዋ ተመለከተ፡፡ ‹‹ግማሹን ያህል ሰርጉጀዋለሁ›› አለና በሳቅ ፈነዳ፡፡ ‹‹ ለዚህችስ ብርጭቆ
ማምጣት አያሻም›› እያለ ጠርሙሱን አምቦጫቦጨው፡፡ በቀኝ ክንዱ መሬቱን ተረክዞ የቀረውን ጅው አድርጎ ወደ ውስጥ
ወረወረው፡፡ ባዶውን ጠርሙስ ደግሞ በጁ እየጠነቆለ ‹‹አንተን ደግሞ ለአንድ ዶሮ ለውጩ ሞያ እይዛለሁ የዊስኪ ቅርፍቱም
ዋጋ አለው አይጣልም›› አለ፡፡
‹‹እንዲሁ ሲጠጣ ሌሊቱን አጋመሰው፡፡ ቀጥሎ ከእግሩ በታች የወደቀውን ጠርሙስ እየቆጠረ ይህን ሁሉ እንደጠጣሁት
አላምንምና በጉለሌ አፈርሳታ ይደረግልኝ እነናቄ እነተሰማ አጎቴም ይጠጣሉ›› አለ፡፡
የጠርሙሱ መጠጥ ሁሉ እስኪያልቅ ድረስ ከዚያ ከዛፉ ሥር ተቀምጦ ያን ጠንካራ ትምባሆውን ከአፉ አላየውም፡፡ በሳቅ ጊዜ
ብቻ መልሶ ዝም እስኪል ድረስ መጠጡ ወይም ትምባሆው ከአፉ ያቋርጣል፡፡ የመጠጥና የትምባሆ ጊዜው ተበጀ ይህ
ነው፡፡ማለዳ በቀዝቃዛ ውሃ ታጠበ፡፡ ቋንጣም እንቁላልም ጠበሳና በዳቦ በላ፡፡ የጦም ቀን ነበር ‹‹ ለአባ ተክለ አረጋይ
አልናገርምና ነፍሴ ሆይ ግድ የለም አለ››፡፡ የነፍስ አባቱን ማለቱ ነው፡፡ ምናልባት በዓመት እንኳ አንድ ጊዜ ጠየቋቸው
ወይም ጠይቀውት አያውቁም፤ እርሱንም አያደርሰውም፤ እርሳቸውም ከበዓታቸው አይወጡም፤ አንዳንድ ጊዜ የዛሬውን
እሑድ ዕረፍት አደርገዋለሁ ያለ እንደሆነ እግሩን ደኅና አድርጎ የሚታጠብበት ቀን ማለት ነው፡፡
ደክሞት ነበርና ደኅና እንቅልፍ ተኝቶ ነበር፡፡ ዝናሙን ነጎድጓዱን ጎርፉን ውሃ ምላቱን አልሰማም፡፡ አንዳች ነገር ሰማ፡፡ ዘፈን
እና እልልታ የሰማ መሰለው፡፡ ትናንት ከጠጣው መጠጥ ኃይል መሰለውና ይህስ ዕብደት ነው እንጂ ስካር አይደለም አለና
ተመልሶ ተኛ፡፡
እንደገና አዳመጠ፡፡ የእርዳታ ጥሬ ጩኸት ሰማ፡፡ ከ አልጋው ዘልሎ ከወረደ በኋላ ቤቱን ለመዝጋት ጊዜ አላገኝም፡፡ በትልቁ
ወንዝ ዙሪያ ቁመው ይጮሁ የነበሩ ሰዎች የውሃው ምላት የሾገሌን ገረድ እንደጠለፋት ነገሩት፡፡ ጉርፍ የወሰደው ሾገሌን
ራሱን ቢሆን ወይም የሾገሌን ገረድ ለተበጀ ማዕረግ ምኑም አይደለም፡፡
‹‹ ገረዲቱን እናንተ በመጨረሻ ያያችኋት ወዴት ነው? ›› ብሎ ጠየቀና እየጠለቀ በዋና ይፈልግ ጀመር፡፡ ስለ ሾገሌ ገረድ
በትኩስ ውሃ ምላት ለመግባት አንሠዋም ያለው ጉለሌ በዳር ተሰልፎ ቁሞ ተበጀን ይመለከት ነበር፡፡
ብዙ ጠልቆ ከቆየ በኋላ ብቅአለና ‹‹ አገኝኋት መሰለኝ ›› ብሎ በዳር ላሉት ጮሆ ተናገረ፡፡ ለሰው ሁሉ ደስታ ሰጠው፡፡
ከሁሉም ይልቅ እርሱን ደስ አለው፡፡ የጠለቀውና የዋኝው ረጅም ጊዜ ስለሆነ ደክሞት ነበር፡፡ ነገር ግን ሊያወጣት
ይገባዋል፡፡ ጠለቀና አገኛት፡፡ በአሸካከሙ ላይ ጥበብ ያስፈልጋል፡፡ አለዚያስ ውሃው ምላት እንደገና ይነጥቀዋል፡፡
እንደተሸከማት ውስጥ ለውስጥ ዋኝና ከዳር ብቅ አለ፡፡
ከሸክሙ ክብደት ኃይል የተነሣ ወዲያው ወደቀ፡፡ እርዳታ ተነባበሩለትና ጎትተው እርሱንም እርሷንም አወጧቸው፡፡
ተበጀ ተንዘራግቶ በብረቱ ውጋት እያቃተተ የጉለሌ ሰው በሳቅ ሲፈነዳ ሰማ- ከራሱ ነኩል ቀና አለና ‹‹ ሴትዮዋ ድናለች? ››
ብሎ በርኅራሄ ድምፅ ጠየቃቸው፡፡
አንዱ ቀረበና ‹‹ አሳማ ነው ያወጣሃው ›› አለው፡፡
የሚያቃትተው ተበጀ ከወደራሱ ቀና አለና ‹‹አሳማ?›› ብሎ ጠየቀው፡፡ ‹‹ ለመሆኑ ከእናንተ ውሃ ወሰደባችሁ ሰው ነበር ወይስ
አሳማ ኑርዋል? ›› ብሎ ተበጀ ጠየቀና ያቃትት ጀመር፡፡
ጎረቤትህን እንደነፍስህ ውደድ ቢባልም ሰዎችን እነ እቲላን ነበር እንጂ የእቲላን አሳማዎች አልነበረም፡፡ እቲላ ጎረቤቱ አሳማ
አርቢ ነው፡፡ ውሃው ምላት ነጥቆ ወስዶ የነበረ የእቲላን አሳማ ሳለ ያላዩትን ቢያወሩ ግድ የሌላቸው ሰዎች የሾገሌን ገረድ
ውሃ ወሰዳት ብለው አውርተው የተበጀ ነፍስ ለአንድ አሳማ ነፍስ ሊያስለውጡት ነበር፡፡
መልካሙ የሰማዕትነት ሥራው ሁሉ ደግሞ እንዲሁ ርካሽ ሆኖ የሚቆጠር የሆነበት ዘወትር የሚሰክር ሆኖ ስለታወቀ ነው፡፡
በሞራልም (ግብረ ገብነት) መሠረት አደረግሁት የሚለውን ሁሉ ሳያውቀው እንደሚያደርገው ይቆጥሩበታል፡፡ ‹‹ በጎ ሥራህን ሁሉ በትኩስ መቃብር ውስጥ አፈር አልብሰው አንተ ሰው ሁን ሚስት አግባ ልጆች ይኑሩህ›› ይሉትና ይዘልፍት
ነበር፡፡
ድኃ ቢሆን ወይም ባለጠጋ ሰካራም ቢሆን ወይም ትኅርምተኛ ሁሉም የጉለሌ ልጆች ነን አባታችንም ጉለሌ ነው ብሎ ራሱን
ሚያኮራ እርሱ ተበጀ ብቻ ነው፡፡
ክፍል ፪
ከሚያሰክር ሁሉ ትኅርምተኛ ለመሆን ብዙ ጊዜ አስቦ ነበር፡፡ ሰክሮ ያደረበት ሌሊት አልፎ ብርሃን በሆን ጊዜ ከእንግዲህ
ወዲህ ‹‹መጠጥ አልቀምስም›› እያለ እየቀኑ በብርሃን ተበጀ ምለዋል፡፡ በነጋዉ የበለጠ ጠጥቶ የባሰ ሰክርዋል፡፡ ለመስከር
ይጠጣል፡፡ ደስ ያለው እንዲመስለው ይጠጣል፡፡ ብስጭቱን የሚረሳ መስሎት ይጠጣል ይህ ነው ተበጀ፡፡
‹‹ ይህን መስከርህን ካልተውህ ላንተ አበ ነፍስ አልሆንህም›› ብለው የመጀመሪያ ንስሐ አባቱ ብዙ ከመከሩት በኋላ መንፈሳዊ
ልጅነቱን ከርግመት ጋራ አስወግደውታል፡፡
ገረዶቹም ለርሱ ተቀጥሮ መሥራትን ከውርደት ቆጥረውት እየነቀፉት ሂደዋል፡፡ ‹‹ መጠጥ ካልተውህ አናገባህም›› ብለው
እየጊዜው ለጋብቻ ጠየቋቸው የነበሩ በቁመናው አሰናብተውታል፡፡ በሰምበቴ በማኅበርም ማኀበርተኛ ለቦሞን የጠየቃቸው
ነፍሱን ሳይቀር ንቀውታል፡፡
ይህ ሁሉ በእርሱ ዘንድ ከኢምንት አይቆጠርም፡፡ ያሉትን ቢሉ እርሱ ምን ቸገረው ገንዘብ እኮ አለው፣ ገንዘቡም ጥሬ ብር
ነው፡፡ ባለጠጋ ነው፡፡ መስከረም የባለጠጎች ነው፡፡ ትኅምርተኛ መሆንም የድሆች ነው፡፡ እንደ ልዩ አመፅ አድርገው ለምን
በእርሱ ይቆጥሩበታል? እንዲህ በተከራከረ ነበር፡፡
ነገር ግን ልዩነት አለው፡፡ እርሱ ብዙ ጊዜ ሰክሮ አውቶሞቢል በላዩ ላይ ሒዶበታል፡፡ ሰክሮ በበነጋታው ከእንቅልፉ ሲነቃ
ብዙ ጊዜ ከእስር ቤት ውስጥ አድሮ ራሱን አግኝቶታል፡፡ በጉለሌ መንገድ ዳር ባሉት በብዙ የውሀ ጉድጓዶች ሰክሮ
ገብቶባቸው እየተጮኸ ጉለሌ አውጥቶታል፡፡ ሰክሮ የጎርፍ ውሀ ከወሰደው በኋላ ብዙ ጊዜ እሳት አደጋ ደርሶለታል፡፡ ሰክሮ
ከቤቱ መድረስ እያቃተው ከወደቀበት ባቡር ምንገድ ሳይነሳ ብዙ ጊዜ ጎርፍ በላዩ ላይ ሲሄድበት አድርዋል፡፡
ይህ ሁሉ ውርደት እና ርክሰት ነው እንጂ ክብር ከቶ አይደለም፡፡ እንግዲያውስ ክቡር ደሃ ነው ገንዘብ ስለሌለው ራሱን
መግዛት ይችላል፡፡ ባለጠጋ ደግሞ መናኛ ተራ ነው፡፡ ገንዘብ ስላለው ራሱን መግዛት አይችልም፡፡ ይህን ሁሉ አሰበ፡፡ ስለኖረ
ባይማር እንኳ ብዙ ከማወቅ ደርሰዋል፡፡ ‹‹ ባለጠጋ ሆነ ወይም ደሀ፣ ሰው ከራሱ የበለተ መሆን ይገባዋል››፡፡ አለ፡፡
ቤቱን ከሠራ ከአምስት ወራቶች በኋላ ጀምሮ ተበጀ መጠጥ ከቶ አልተጠጣም ስለቤቱ ክብር መጠጥ እርም ነው ማለት
ጀምሯል፡፡ ያለፈውንም ዘመን መራርነት እያሰበ ተንገፍግፈዋል፡፡ አንድ ብሎ ለመጀመር ከወደቀበት ትቢያ አንስቶ ዕድሉን
ሲራግፍ እነደ ራዕይ ያያል፡፡
ያበላሸው እድሉ አሳዘነው ‹‹ በዚህ እድሜየ ሁሉ ሚስትም አላገባሁ ልጅም የለኝም›› አለና አዘነ፡፡ ውሾቹ እየተባሉ ሲጫወቱ
ተመለከተና ‹‹አመሌ ውሻ ነበርና ከውሾች ጋር ኖርኩ›› ብሎ ራሱን ረገመ፡፡ በውሾች ፈንታ አሁን በዚህ እድሜው ልጆቹ
ዙሪያውን እየተጫወቱ ሲፈነጩ ባየ ነበር እንዲሁ አሰበ፡፡
ቀልድና ወዘበሬታ ስለሚያውቅ እንደዚህ እያለ ይቀልድ ነበረ፡፡
ጉጃም የአበባውንና የግራር ማሩን ይጭናል፡፡ የተጉለትና የአምቦ ወረዳ ጌሾውን ያቀርባል፡፡ የሆላንድ የቢራ ፋብሪካ ቢራውን
ያወጣል የኢጣሊያ ፋብሪካ ወይን ጠጅ (ነቢት) ያፈላል፡፡ መደቅሳና ዘቶስ በግሪክ አገር ይጣራል በስኮትላንድ ዊስኪ
ይጠመቃል፡፡ ይህ ሁሉ የሚደረገው በአራዳ የሚቀመጡትን እንዳይተማቸው ነው፡፡ በዚህም ምክንያት መዋሻዋ
እንደምትጮህ ጉጉት ሰካራሞች በከተማይቱ ይጮሃሉ፡፡
‹‹በደብረ ሊባኖስ ግን ድምጡን ዘለግ አድርጎ የሚናገር ወፍ እንኳ የለም፡፡ ውሃ እንኳ የሚጠጣ በመቅነኑ ነው፡፡ በአራዳ
አሁን ወይም በገዳም ምንም ገንዘብና ቢስቲን ለሌለው ውሀ ደግሞ እጅግ አድርጎ ይጣፍጣል፡፡›› ይህን የመሰለ ቀልድ
ይቀለድ ነበር፡፡
ሰካራሙ ተበጀ ግን ገንዘብ እያለው ወሀ ጣፍጦታል፡፡ ልዩ በሆነው በዚያ ማታ ወደ አልጋው ወጥቶ በተኛ ጊዜ መጠጥን
እርም ካደረገው አንድ አመት ከዘጠኝ ወር ከዘጠኝ ቀን እንደ ሆነው ጊዜውን ቆጥሮ አወቀው፡፡ ጊዜውንስ ማወቅ ለምን
አስፈለገው? ‹‹ እንደ ጉድፍ ( ጥንብ) መጣያ ትንፋሼ ተበላሼ፤ አፌም እነደ እሬት መረረኝ ሹልክ ብየ ዛሬ ብቻ፤ ጥቂት ብቻ፤
አንድ ጊዜ ብቻ፤ እኔ ብቻ፣ ብጠጣ ምን ይጎዳል›› ብሎ ተመኝቶ ስለመበረ ነው፡፡ ነገር ግን ወደ አልጋው ወጥቶ ተጋደመ
ከተጋደመም በኋላ ተነሥቶ መጠጥ ቤት ለመሄድ ከባድ ከነበረው እንቅልፉ ለበላቀቅ ታገለ፡፡
በመጨረሻ ወደ መጠጥ ቤት በሄደ ጊዜ በውኑ ወይንም በሕልሙ እንደነበረ ራሱን ተበጀ አላውቀውም፡፡
የጠጣም እነደሆነ ከሁለት መቶ ዓመት በፊት ይደረግ በነበረው የአረመኔ ቅጣት እጁን እግሩ ከመቆረጥ ይደርሳል ብሎ
አላሰበም፡፡ አናጢ የጠረበው እንጨት ከቅልጥሙ ይቀጠላል ብሎ ክፉ ሕልም አላለመም፡፡ አንድ ሰካራም አንካሳ በአንድ
ዓመት ስንት የእንጨት እግር ይጨርሳል ብሎ ስለዋጋው አልተጨነቀም፡፡ ደኅና ምቾት ያለው አንካሳ ለመሆንም ገንዘብ
ያስፈልጋል፡፡
አንካሳው ሰው ሰካራም እንደሆን በእንጨት እግሩ በሰላም ጊዜ ይሄድበታል፡፡ በሁከት ጊዜ ደግሞ ይማታበታል፡፡ ሲማታበት
ይሰበራል ሲሰበርም ሌላ የእነጨት እግር መግዛት ያስፈልገዋል፡፡ ስለዚህ የእንቸጥ እግር የሚሰሩ አናጢዮች ለደንበኞቻቸው
ትርፍ መጠባበቂያ እግር በሜንጦ ሰቅለው ያስቀምጡላቸዋል ይባላል፡፡ ተበጀን እንደዚህ ያለ ሕይወት አያጋጥመውም፡፡
በበቀለች ዓምባ_ መጠጥ ቤት ደረጃውን ተራምዶ ተበጀ በገባ ጊዜ የጥንት ወዳጆቹ ስካሮች በእቅፍ ልይ ተነባበሩ፡፡
እንደተወደደ መሪ በጫንቃቸው ላይ ተሸክመው እየተቀባበሉት በዕልልታ ጮሁ፡፡ ከመጠጥ ቤት ጠፍቶ የነበረው
ተመልሰዋልና በስካሮች ሁሉ ዘንድ ደስታ ሆነ፡፡ እንኳን በደኅና ገባህ! የመጠጥ ጠርሙሶቹን እንደ ዘንባባ ይዘው ተቀበሉት
ቁማርተኛው ያረጀ ግሪክ እየሳለ ተናገረ ሁሉም በደስታ ይጮሁ ስለነበረ አንድም የሰማው የለም፡፡
ረስቶት የነበረው መጠጥ ጣዕሙን ገና ሳያውቀው ገና ከጫብቃቸው ሳይወርድ በጩኸቱም በመጠጡም ተበጀ ሰከረ፡፡
ከጫንቃቸው ወደ ቁልቁል ጣሉት ፡፡ የሕፃንነት ዘመን አልፉልና ራስህን ችነል መሄድ ይገባሃል አሉት፡፡ ሰማህ? አቅም
አንሶህ መሄድ አቅቶሃልና እንደኩብኩባ እየዘለለህ መሄድ ትችል እንደሆነ ምርኩዜ ይኸውልህ ብሎ አንካሳው በየነ
አቀበለው፡፡ ምረኩዙን ለመያዝና ለመጨበጥ እጁን ሲዘርር በግምባሩ ከበሬት ላ ተደፋ፡፡ እንደ ወደቀም ሳለ፤ እስኪነቃ
ድረስ በመካከሉ ስንት ሰዓት አልፎ እንደነበረ ለማስተዋል አልቻለም፡፡
የመጠጥ ቤቱ እመቤት ጊዜ አልፏልና ከውጭ ጣሉትና ቤቱን ዝጉት ብላ አዘዘች፡፡
ወደቤቱ የተመለሰ መስሎት ሄደ፡፡ ማወቅ አልቻለምና ወዴት እንደሄደ ግን አላወቀም፡፡ አንድ መንገድ ሲያቋርጥ ተሰናከለና
ወደቀ፡፡ ከወደቀበትም ምድር ላይ በዳሰሰ ጊዜ ለእጁ የገጠመው የባቡር ሀዲድ ነው፡፡ ቤቱ ያለ በጉለሌ ነው፡፡ የሰከረበት
ደግሞ የበቀለች መተጥ ቤት ነው፡፡ መጠጥ ቤቱም ከዩሃንስ ቤተ ክርስቲያን አጠገብ ነው፡፡ ምን ያህል ቢክር ነው የጉለሌ
መንገድ ጠፍቶት እስከ ባቡር ሀዲድ ድረስ ተሳስቶ የሄደ; ራሱን ይዞ ለመጮህም ራሱ ወዴት እንዳለ ማወቅ አቃተው፡፡
እንደ ቤቱ መንገድ ጠፋበት፡፡
ጥቂት መስማት ከቻለ በኋላ ጩኸት በስተ ኋላው የነፋ ነበረ የእሳት አደጋ ወይስ ባቡር ኑርዋል; እያፎደፎደ ሲሄድ ከወደ
ኋላው በኩል ምን እንደገፋው አላወቀም፤ ከኋላው በኩል ትልቅ ሀይል መታው፤ ከፊቱ በኩል ቀበሮ ጉድጓድ ተቀበለው፡፡
እግሩ እንደ ብርጭቆ ነከተ፡፡ ከወደቀበትም ሌሊቱን ሁሉ ደም ከእግሩ ዘነመ፡፡ ትንኝም እንደ ንብ በላዩ ሰፎ ደሙን
መጠጠው፡፡
ቀና ብሎ በአጠገቡ የወደቀውን የአህያ ሬሳ አሞራዎች ሲግጡት አየ፡፡ የቀረው ልቡ በድንጋፄ ተመታ የእርሱ እድል ከአህያው
ሬሳ ዕድል ቀጥሎ ሆነ፡፡ በስካሩ ምክንያት እስከ ዘላለም ድረስ ከአህያ ሬሳ እንደ ማይሻል ተረዳው፡፡ ነገር ግን የአሁኑ
መረዳት ለምን ይበጀዋል? ማወቅ የሚያስፈልግበት ጊዜ አልፏል፡፡
በሕይወቱ ሳለ እንደ ወደቀ ያህያ ሬሳ መነሳትአልቻለምና በተራው አሞራዎቹን ዓይኑን ሊመነቁሩት ነው፡፡ ሥጋውን በልተው
ከጨረሱት በኋላ አጥንቱን ሊግጡት ነው፡፡ሌሊት ደግሞ ቀበሮዋች ሊረፈረፉበት ነው፡፡ ይህን እንዲያመልጥ ለመሸሽ
ከወደቀበት ሊነሣ እቃተተ ሞከረ፡፡ ባልተቻለው ጊዜ ግን ተጋደመ፡፡
በደሙ ላይ እነደተጋደመ አራት ቀኖች አለፉ፡፡ እግሩ እንደቀረበታ ተነፋ፡፡ እንደ ቅጠልያ ያለ እዥ ወረደው፡፡ ከወደቀበት
ያነሳው የመንግስት አምቡላንስ ባገኝው ጊዜ ፈፅሞ በስብሶ ነበር፡፡
ዶክቶር ክሪመር ባዩት ጊዜ ከሰማይ በታች ሊደረግለት የሚችል ሕክምና ምንድር ነው; ደሙ አልቅዋል፡፡ በሽተኞችን
ለመርዳት በጎ ፈቃድ ካላቸው ሰዎች የተለገሰውን ደም ለሚሰክር ጥጋበኛ አልሰጥም፡፡ እርሱን መንካት መርዙን ያስፈራል
ከዚህ በፊት ይህ እንዳይደርስበት እንዳይሰክር ብዙ አስጠንቅቀነው ነበር አሉ፡፡
ከንፈሩ ተንቀሳቀሰ፡፡ ላብ በፊቱ እንደ ውሀ ፈሰሰ፡፡ ለመናገር ጣረ፡፡ በመጨረሻ ግን መናገም ስይሆንለት ቀረ፡፡
ሐኪሞችም የገማውን ልብሱን ገፈፉት፡፡ እንደ ቅባትም ያለ መድኃኒት ቀቡት፡፡ ከግማሽ ሊትር የበለጠ ደም ሰጡት፡፡
በመጠጥ ከተጉዳው ከልቡ ድካም የተነሣ ኤተር ለመቀበል አለመቻሉን ከተረዱ ዘንድ የሚያፈዝ መድኃኒት ጀርባውን
ወግተው ሰጡት፡፡
አንዱ ሐኪም ከጉልበቱ ይቆረጥ አለ፡፡
ሌላው ግን ሁለተኛ እንዳይሰክር ከቂጡ አስጠግቼ እቆርጠዋለሁ አለና ከቂጡ አስጠግቶ ቆረጠው፡፡ የተቆረጠውን እግሩን
ከፊቱ መዝናችሁ አስታቅፉት ብሎ አስታማሚዎችን አዘዘ፡፡
እግሩን ከፊቱ መዘኑትና አሥር ኪሎ የሆነው እግርህ ይኸውልህ ታቀፈው ብለው አስታቀፉት፡፡
በዚህ ጊዜ በአጥንት የተጣሉት ውሾች በላዩ ላይ ተረፈረፉበትና በድንጋፄ ከእንቅልፉ ነቃ፡፡ ይህ ሁሉ የደረሰበት በሕልሙ
እንደነበር ማወቅ አቃተው፡፡ ከአልጋው ላይ ወረደና ገረዱን ወይዘሮ ጥሩነሽን ከመኝታቸው ቀስቅሶ እየጮኸና እየተንዘረዘረ
ስንት እግር ነው ያለኝ ብሎ ጠየቃቸው፡፡
ወይዘሮ ጥሩነሽም ‹‹ድሮ ስንት እግር ነበረዎ ጌታ?›› ብለው ጠየቁት፡፡
እየጮኸ ሶስት ጊዜ ‹‹ ሁለት ሁለት ሁለት ነበረኝ›› አላቸው፡፡
ሶስት ጊዜ ሁለት ስድስት ማለት ነው፡፡ ልጆቼን ያሳደገች ላም ካራት እግር የበለጠ አልነበራትም ሰለዚህ የእርስዎም እግሮች
አራት ናቸው አሉት፡፡
‹‹የምሬን ነው የምጠይቅዎት;›› አለና ጮሆ ተንዘረዘረ፡፡
‹‹በእርግጥ ሁለት እግሮች አሉዎት ጌታ›› አሉት፡፡
ተበጀ እግሩን አጎንብሶ ለመሳም ሞከረና ራቀው፡፡ ወደ ሰማይ እያየ መጠጥ ማለት ለእኔ ሞት ማለት ነው አለ፡፡ ጊዜውም
ሌሊት ነበር፡፡
እንደዚህ የማሉበት ሌሊት ያልፋል ብለው ወይዘሮ ጥሩነሽ መለሱለት፡፡
——————————————————–

የፒ.ደ.ኤፍ ምንጭ http:// zelalemkibret.files.wordpress .com ላቅ ያለ ምስጋና አቀርባለሁ
Advertisements

ሞክሼ የአማርኛ ፊደላት እና የባለሙያዎች ማብራሪያ ክፍል ሁለት

ሞክሼ የአማርኛ ፊደላት

እና

የባለሙያዎች ማብራሪያ

ክፍል ሁለት

የሄኖክ ስብስብ(henoksitotaw65@gmail.com)
ታህሳስ 2005ዓ.ም

ውድ አንባቢዎች፤ ከዚህ በታች የምታነቡት ሀሳብ በተለያዩ የመገናኛ ብዙሀን ላይ የተነበቡ ሲሆን ምንጫቸውም ከየመጣጥፎቹ ግርጌ ይገኛል፡፡ ለዚህም ነው “ስብስብ” በሚል ለመግለፅ የተገደድኩት፡፡ በስብስብ መጣጥፎቹ ላይ የጨመርኩት አንዳች ነገር የለም፤ ምክንያቱም አላማዬ በሞክሼ ፊደላት እና ተዛማጅ ጉዳዮች ዙሪያ ለመበየን ሳይሆን፣ እንደኔው ግራ ለተጋቡት ማጋራት ነውና፡፡

-5-

በዲ/ን ኅሩይ ባየ

   . . .ኢትዮጵያ ከምትታወቅባቸው ዐበይት ሀብቶቿ ውስጥ አንዱ የራሷ የሆነ ፊደልና ቋንቋ እየተጠቀመች ለትውልድ ስታስተምር መኖሯ ነው፡፡ ለዚህም የፊደል፣ የቋንቋ ዕድገትና ሥልጣኔ ከፍተኛውን ድርሻ የምትይዘውና በር ከፋቿ የኢትዮጵያ  ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ናት፡፡ ቤተ ክርስቲያን ዛሬም እንደ ጥንቱ የሆሄያቱ ታሪክ እንዳይረሳ መልክአቸው እንዳይጠፉ ለትውልዱ ታስተምራለች፡፡ ስለሆነም በዘንድሮው የመስቀል በዓል በመስቀል ዐደባባይ አራቱ ሆሄያት እንዳይረሱ ትኩረት እንደሚያሻቸው ጥሪ ቀርቧል፡፡
ሆሄ የሚለውን ቃል ፊደል ተብሎ ሲነገር እንሰማለን፤ በጽሑፍም እናነባለን፡፡ ፊደልን ፈደለ ጻፈ ካለው የግእዝ ግስ አውጥተን ጽሑፍ የሚለውን ትርጉም እናገኛለን፡፡ በሌላ አተረጓጐም ፊደል የሚለው ግስ ጠብቆ ሲነበብ ፈጠረ የሚለውን ትርጉም ያስገኛል፡፡ ፊደል ፈጣሪ /መፍጠሪያ/ መባሉም ቃላትን ስለሚያስገኝ ነው፡፡ አባቶቻችን “ዘእንበለ ፊደል ኢይትነገር ወንጌል.. ያለፊደል ወንጌል አትተረጐምም” ማለታቸው ለመጻፍም ሆነ ለማንበብ፤ ለመተርጐምም ሆነ ለማመስጠር ፊደላት ጉልሕ ድርሻ እንዳላቸው ሲያመለክቱ ነው፡፡
ፊደል መጽሔተ /መስተዋት/ አእምሮ ነው፤ በመስተዋት የፊትን ጉድፍ ማየትና ራስን መመልከት እንደሚቻለው ሁሉ፤ ልብ ማድረግን፥ ዕውቀትንና ጥበብን የሚገልጡ ፊደላት ስለሆኑ መጽሔተ አእምሮ ተብለዋል፡፡ ፊደል ነቅዐ ጥበብ ሊባልም ይችላል፡፡ የጥበብ መገኛ፣ መፍለቂያ፣ መመንጪያ ናቸውና፡፡ ፊደል መራሔ ዕውራን ማለት ነው፡፡ ዐይነ ስውር በበትር እንዲመራ ዕውቀት ለጠፋበት ልቡናው ለደነዘዘበት የዕውቀት ድካም ላለበት ሰው ፊደልን ቢቆጥር ቢያጠናና ቢያውቅ ካለማወቅ ዕውርነት ወደ ዕውቀት ብርሃንነት ስለሚመለስ ፊደላትን መራሔ ዕውራን እንላቸዋለን፡፡ ፊደል ጸያሔ ፍኖት ወይም መንገድ ጠራጊ ነው፡፡ ንባብን ተገንዝቦ ምስጢርን ለማደላደል ፊደል ጥቅም አለው፡፡
ሆሄ /ፊደል/ በቁሙ ከምናየው መልክዐ ገጽ አልፎ በውስጡ የያዘው ታሪካዊ፣ አመክንዮአዊና ምስጢራዊ መልእክቶች አሉት፡፡ በዚህ አጭር ጽሑፍ የሁሉንም ሆሄያት ስያሜያቸውንና ምስጢራቸውን ማየት አንችልም፡፡
የግእዝን ቋንቋ ፊደል በተመለከተ ብዙ አስተያየቶች ቢኖሩም በአንድ ነገር መስማማት ይቻላል፡፡ ሆሄ ወይም ፊደል በቁሙ ከምናየው መልክዐ ገጽ አልፎ በውስጡ የያዘው ታሪካዊ፣ አመክንዮአዊና ምስጢራዊ መልእክቶች አሉት፡፡ የፊደልን ጠቀሜታ የትመጣና ሚና አስረስ የኔሰው ‹‹የካም መታሰቢያ የኢትዮጵያ ፊደል መሠረትነት መታወቂያ›› በተሰኘው መጽሐፋቸው እንዳመለከቱት “ፊደል ሐውልት ነው፤ ሐውልትም ፊደል ነው፤ ፊደል መልክ ነው፤ መልክም ፊደል ነው፤ ፊደል አባት ነው፤ አባትም ፊደል ነው፤ ፊደል ልጅ ነው፣ ልጅም ፊደል ነው፤ ፊደል ወሰን ነው፡፡ ወሰንም ፊደል ነው፣ ፊደል ዓላማ ነው፣ ዓላማም ፊደል ነው፡፡
በወትሯዊ የጽሑፍ ተግባራችን የምንጠቀምባቸው ወደ አራት የሚደርሱ ሆሄያት አሉ፡፡ እነዚህ ፊደላት እነማን እንደሆኑ በቦታው እንገልጠዋለን፡፡ አራቱ ፊደላት በሥነ ድምፅ ትምህርት መካነ ፍጥረታቸው ተመሳሳይ እንደሆነ ይታወቃል፡፡ ልዩነታቸው በጽሑፍ ላይ ቢሆንም የመገኛቸው ቦታና የድምፃቸው ጠባይ ሊመሳሰል ይችላል፡፡ እነዚህ ሆሄያት በቃላት ውስጥ ሲገቡ የተለያየ የትርጉም ለውጥ የማምጣት ኀይል አላቸው፡፡ አራቱን ሆሄያት ጠንቅቀው የሚጽፉ ጸሐፍት ቢኖሩም ዕያወቁ በቸልተኝነት ሳያውቁ በስሕተት እጃቸው እንዳመጣ የሚጽፉ ደግሞ አያሌ ናቸው፡፡
ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ “የሆሄያት አጠቃቀም ችግር” በተባለው መጽሐፋቸው ሆሄያትን በአግባቡ መጠቀም የሚፈልጉና የማይፈልጉ ሰዎች ሦስት ምክንያቶችን እንደሚያቀርቡ አብራርተዋል፡፡ የመጀመሪያዎቹ ለፊደላችን ሥርዐትና ወግ ሊበጅላቸው ያስፈልጋል፡፡ በዘፈቀደ መጻፍ እንደግዴለሽነትና ሥርዓት አልበኝነት ያስቆጥራል፤ ያለሥርዐት የሚተገበር ማንኛውም የሰዎች ሕግ ጠቀሜታ የለውም የሚል ሐሳብ ያቀርባሉ፡፡ በኹለተኛው በኩል ያሉ ወገኖች ደግሞ እንደተለመደው ለእጃችን የቀረበውን ሆሄ ብንጠቀምበት ምን ችግር አለው ይላሉ፡፡ በሦስተኛው ወገን ያሉ ሰዎች ደግሞ ለጽሕፈታችን ሥርዐት ተሠርቶለት ከኹለት አንዱን ፊደል መርጦ መጠቀም ይበጃል ይላሉ፡፡ ከሦስቱም ምሁራዊ አመክንዮዎች መካከል የፊደላቱን የትመጣና ብያኔ ምሥጢራዊ ፍቺ ጠንቅቀው የሚተረጉሙ ሊቃውንት የመጀመሪያውን ሐሳብ ይደግፋሉ፤ ተገቢና ምክንያታዊ በመሆኑም ቤተ ክርሰቲያናችን ትቀበለዋለች፡፡
በግእዝ  ሆሄያት ከሀ-ፐ ድረስ ያሉት ፊደሎች ቁጥር26 ናቸው፡፡ ከእነዚህም አራቱ ሆሄያት ይገኙባቸዋል፡፡ እነዚህ ሆሄያት ከላይ እንደገለጥነው የራሳቸው የሆነ መጠሪያ ስም አላቸው፡፡ ስም ያለው አካል የተለያየ ጠባይና ማንነት ቢኖረው እንጂ ፍጹም አንድነት ሊኖረው አይችልም፡፡ አራቱ ሆሄያት ናቸው የምንላቸው፡-
1. ሀ፣ ሐ፣ ኀ /ሃሌታው “ሀ”፣ ሐመሩ “ሐ”ና ብዙኀኑ “ኀ”
2. ሠ፣ ሰ፣ /ንጉሡ “ሠ” ና እሳቱ “ሰ”
3. አ፣ ዐ አልፋው “አ” ና “ዐይኑ “ዐ”
4. ጸ፣ ፀ /ጸሎቱ “ጸ” ና ፀሐዩ “ፀ” ናቸው፡፡.
እነዚህን ሆሄያት እየቀላቀሉ መጻፍ የትርጉም ለውጥ የሚያመጡ ቃላትን እንደመፍጠር ነው፡፡ አንዱን ከሌላው እያቀላቀሉ መጻፍ ምን ያህል አሳፋሪ እንደሆነ አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ ‹‹መጽሐፈ ሰዋሰው ወግስ ወመዝገበ ቃላት ሐዲስ›› በተሰኘው መጽሐፋቸው ሲገልጡ፡-
“እንዳገኙ መጣፍ በድፍረት በመላ
የቋንቋ ደረመን የመጽሐፍ ቢስገላ
ንባብ የሚያሳክክ ምስጢር የሚቆምጥ
መልክዐ ትርጓሜ የሚለውጥ” ብለዋል
በዘመናዊ መንገድ በጽሑፍ ማሽን መጻፍ ከመጀመሩ በፊት ከሸምበቆ /መቃ/ ብዕር ተቀርጾ ከዕፀዋት ቀለም ተዘጋጅቶ ከእንስሳት ቆዳ ብራና ተዳምጦ በእጅ ጽሑፍ ይጻፍ ነበር፡፡ ጸሐፊውም ቁም ጸሐፊ ተብሎ ሲጠራ ጽሑፉም ቁም ጽሑፍ ይባላል፡፡ በዚህም መሠረት ቁም ጸሐፊ መሆን የሚፈልግ ሰው ጽሕፈት ሲማር የፊደሎችን አገባብ ጨምሮ ትክክለኛ ቅርፃቸውን ጠብቆ እንዲያውቅ ይደረጋል፡፡
በዐፄ በካፋ ዘመነ መንግሥት ሃሌታውን “ሀ” ከሐመሩ “ሐ” ንጉሡን “ሠ” ከእሳቱ “ሰ” ፥ ጻድቁን “ጸ” ከፀሐዩ “ፀ” ለይቶ በሥፍራቸው ያልጻፈ፤ ፊደል አዛውሮ የተገኘ ጸሐፊ እጁን ይቆረጥ እንደ ነበረ የጽሑፍ መረጃዎች ይጠቁማሉ፡፡
በኋላ ግን በቀን ብዛት የመጻሕፍትን ምስጢር ሳያውቁ የፊደሎችን አገባብ ሳይጠነቅቁ የብዕሩን አጣጣል በማሳመር ብቻ የሚራቀቁና በድፍረት የሚጽፉ ጸሐፍት እየበዙ ስለመጡ ሆሄያቱ ተዘበራርቀው የተቀመጡባቸው መጻሕፍት እየበዙ መጡ፤ ይህም አሠራር የመጻሕፍትን መልክ የምስጢራትን አሰካክ እያበላሸው ይገኛል፡፡
“ባንድ የሚጻፈው በሌላው ሲጻፍ
ቋንቋው ተበላሽቶ ይሆናል ጸያፍ
የጸሐፊ ደዌ ያታሚ መከራ
ጠንቅቆ አለማወቅ የፊደልን ሥራ”
እንዳሉት  አለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ ሆሄ ያለቦታው ሲቀመጥ አንባቢን ግራ ያጋባል፤ ምስጢር ያፋልሳል፤ መልእክት ያጓድላል፤ ንባብ ያጣርሳል፡፡
በእነዚህ ሆሄያት ዙሪያ ከረዥም ጊዜ ጀምሮ ክርክር ሲነሣበት እንደነበረ ፕሮፌሰር ባየ ይማም ለሐመር መጽሔት ሲገልጡ እንዲህ ነበር ያሉት፤ “ከቀዳማዊ ኀይለ ሥላሴ ጊዜ ጀምሮ የፈደል ማሻሻያ ተብሎ ሲነሣ ከቆየ በኋላ በመንግሥቱ ኃይለማርያም ጊዜ የቋንቋ አካዳሚ ጉባኤ ትርፍ የሚባሉ ፊደሎች ይወገዱ ብሎ ወስኗል፡፡ የሆሄው ትምህርት አሁን ቀርቷል ሁሉም እንደፈለገ ነው የሚጽፈው” ብለዋል፡፡ ይኸን ውሳኔ ተግባራዊ በማድረግ የቋንቋዎች አካዳሚ ክብረ ነገሥት የተባለውን መጽሐፍ በአንድ ፊደል ብቻ አሳትሟል፡፡ ሐዲስ ዓለማየሁም አራቱን ሆሄያት  እንደገደፏቸው አስታውቀዋል፡፡
ሆሄያቱ እንዲቀነሱ ከ1950ዎቹ ዓመተ ምሕረት ጀምሮ ውዝግብ እንደነበረ በመንግሥቱ ለማ ግለታሪክ መጽሐፍ ውስጥ ተጠቅሶ እናገኛለን፡፡ ፊደላቱ መቀነስ የለባቸውም ከሚሉ ሊቃውንት መካከል መርስኤ ኀዘን ወልደ ቂርቆስ በአንድ ወገን፣ ፊደላቱ መቀነስ አለባቸው የሚለውን ሐሳብ በመደገፍ የጤና ጥበቃ ሚኒስትር የነበሩት አቶ አበበ ረታ በሌላ ወገን ሆነው በአራት ኪሎ ቅድስት ሥላሴ ግቢ እንደተከራከሩ ይታወሳል፡፡ መንግሥቱ ለማን ጨምሮ ጥንታዊው ሆሄ ሳይቀነስ ሳይበረዝና ሳይከለስ ባለበት እንዲቀመጥ መሟገታቸውንም እንረዳለን፡፡ በቤተ ክህነት በኩል ፊደላችን ይቀነስ ወይስ አይቀነስ የሚል መንታ ሐሳብ ቀርቦ ሊቃውንቱ ተወያይተውበት ፊደላቱ ባሉበት እንዲቀመጡ የሚለው ወገን መርታቱን አለቃ ለማ  አብራርተዋል፡፡ /ደማሙ ብዕረኛ 1988፥115-128/
የሥነ ልሳን ተመራማሪና ምሁር የሆኑት ፕሮፌሰር ባየ ይማም ሆሄያቱ ባሉበት ተከብረው በቦታቸው እየገቡ አገልግሎት መስጠት እንዳለባቸው ይገልጣሉ፡፡ “የእነዚህ ፊደላት ምንጩ የግእዝ ግስ እንደሆነ ዐውቃለሁ፡፡ የግእዝን ቋንቋ ከእንግሊዝኛ “የስፔሊንግ” ችግር ጋር ስናነጻጽረው እዚህ ግባ የሚባል ችግር የለውም፡፡ ስለዚህ እንደ ዜግነቴ ሥርዐተ ጽሕፈቱ ከታሪካችንና ከማንነታችን አኳያ እያየን ይዘነው ልንሔድ ይገባል” /ሐመር 8/18-19/፡፡
በአዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ የፊሎሎጂ ትምህርት ክፍል መምህር የሆኑት ዶ/ር ኀይሉ ሀብቱ በሆሄያቱ ጠቀሜታ በሰጡት አሳብ ፊደሎቻችን ከፊደልነታቸው በላይ አኀዝንም እንደሚወክሉ ጠቁመው የአውሮፓው ሳይንቲስት ጋሊሊዮ ጋሊሊ እግዚአብሔር ዓለምን ሲፈጥር ከቁጥር ጋር በተያያዘ ቀመር እንደሆነ ያብራራሉ፡፡ በዚህም መሠረት ባላወቅነው ምስጢር ገብተን፤ ባልተረዳነውና መንገድ ፊደላቱን በትክክል አለመጠቀማችን የስንፍና ምልክት ይመስለኛል፡፡ ለምሳሌ ቻይናዎች 200 ፊደላት አሏቸው፡፡ የፊደሎቻቸው መብዛት በሳይንሱና በፍልስፍናው ያላቸውን ጉዞ አላቆመውም” ሲሉ ዶ/ር ኀይሉ ተናግረዋል፡፡ የሆሄያቱን አኀዛዊ ምስጢር ጠለቅ ባለ መንገድ አስረስ የኔሰው “ትቤ አክሱም መኑ አንተ” በተባለው መጽሐፋቸው አብራርተዋል፡፡  /ስምዐ ጽድቅ ነሐሴ 1/15፣ 1999/12/
ታሪካዊ ልብወለድ በመድረስ ለኢትዮጵያ ሥነ ጽሑፍ ዕድገት የበኩሉን ድርሻ የተወጣው አቤ ጉበኛ ለምን ፊደሎቻችንን እንዳልቀነሰ አብራርቷል፡፡
“ፊደሎቻችንን መቀነስ ጠቃሚነቱ ስላልታየኝ በራሴ በኩል አልተከተልሁትም፡፡ ሥራ ለማሳጠር ይጠቅማል፡፡ ስለተባለውም ሥራ ጨምሮ ከማየቴ በቀር ቀንሶ አላገኘሁትም፡፡ በራሴ አስተያየት እንዲያውም ሥራ የሚያበዛ ሆኖ ታይቶኛል፡፡ የእንግሊዝኛ ቋንቋ ተናጋሪ የሆኑትና በዓለም የታወቁበት ልዩ ሙያቸው የዚሁ ቋንቋ ጥናት የሆነው አሜሪካዊ ዶ/ር ዊልፍሬድ ፊንክ በእንግሊዝኛ ቋንቋ ውስጥ ያለውን አስቂኝ የሆነ የፊደል አቀማመጥ አስቂኝነቱን በሚገልጽ ሁኔታ አብራርተዋል፡፡
ከሁሉ በፊት የፊደሎች አገባብ ሕግና ወሰን የለውም፡፡ ስለዚህ ከዶ/ር ፊንክ ጽሑፍ ጥቂት ብጠቅስ መልካም መስሎ ይታየኛል፡፡ . . . ‹ፊደላችን እንኳ የራሱ የሆኑ ያልተሻሻሉ አስቸጋሪ መንገዶች አሉት፡፡ ዊልያም ፍሬማን ግልጽ እንግዝኛ በተባለ መጽሐፉ ላይ ስለ አስገራሚው ፊደላችን ብዙ ያዋየናል፡፡ እሱ እንደሚለው ከፊደሎቻችን ዐሥሩን አንድ ብቻ ያልሆነ ድምፅ ያላቸው ናቸው፡፡ ለምሳሌ ‹a› የምንለው ፊደላችን ሰድስት ድምፅ አለው፡፡ ይኸውም fat, fate, father, swallow, water, any በሚሉት ቃሎች እንደምንጠቀምበት ነው፡፡ በአሜሪካዊ እንግሊዝኛ ‹e› የተባለው ፊደል አራት ድምፆች ይሰጣል፡፡ እነዚህም me, men, clerk, pretty በሚሉት ቃሎች እንደምንጠቀምበት ነው፡፡ ‹i› የሚባለው ፊደልም fin, fine, machine  በሚባሉ ቃሎች እንጠቀምበታለን፡፡ ‹o› እንዲያውም ከቅጥና መጠን ወጥቶ እንደ not, note, bosom, women, also, who ባሉ ቃላት ገብቶ እናገኘዋለን፡፡
ድምፅ ተቀባዮቹም (consonants) የራሳቸው ድርሻ የሆነ ልክስክስነት አላቸው ለምሳሌ C እና X ለማንም ጎልቶ እንደሚታየው ዋጋ ቢሶች ስለሆኑ ሊተው የሚገቡ ናቸው፡፡ እንዲሁም ሌሎች b comb በሚለው p receipt በሚል ቃል ላይ እየተደነቀሩ ምንም አገልግሎት ሳይሰጡ ይዘለላሉ፡፡ በመሆኑም ቋንቋችን በብዙ መንገዶች የተዘበራረቀ አስደሳችና ሥነ ሥርዓት የሌለው ነው፡፡
ለምሳሌ Ough የሚሉት ፊደሎች ሰባት የተለየዩ ድምፆች አሏቸው፡፡ እነሱም though, bough, rough, through, hough, (hock) hiccough (hiccup) በሚሉት ቃሎች እንደምንጠቀምባቸው ነው፡፡›
የቋንቋው ሊቅ ከዚህ ጋር ብዙ መረጃዎችን በመስጠት በራሳቸው ቋንቋ ላይ የሚታዩትን ከፍተኛ ችግሮች ገልጸዋል፡፡ ከታላላቆቹ የእንግሊዝ የሥነ ጽሑፍ ሰዎች አንዱ ጆርጅ በርናርድ ሾውም፤ ኢጣሊያንኛንና እስፓኝኛን የመሳሰሉት ቋንቋዎች ለሌሎች ሕዝብ በቀላሉ ሊገቡና ሊታወቁ ሲችሉ እንግሊዝኛና ፈረንሳይኛ በአስቸጋሪነታቸው ምክንያት የቋንቋው ባለቤቶች በሆኑት ሕዝብ ዘንድ እንኳ በሚገባ የማይታወቁ መሆናቸውን ተናግሯል፡፡
ይህን ስናይ የኛ ፊደሎች ብዛት ጎጂነቱ የጎላ አይደለም፡፡ ‹ደ› ለማለት (dough) ይህን ሁሉ ፊደል ከማስፈር ‹ደ› ብሎ መሔድ እንዴት ቀልጠፉ ነው) የኛ ፊደሎች ሁሉም ራሳቸውን ችለው ድምፅ የሚሰጡ በመሆናቸው ቁጥራቸው በርከት ስላለ ‹እንደሰማይ ከዋክብት የበዙ› የሚባል የማገናኛ አስተያየት ሲሰጣቸው እንሰማለን፡፡ የሰማይ ከዋክብት እንደዚህ ጥቂቶች ቢሆኑ የከዋክብት አጥኚዎች /አስትሮኖመሮች/ ሥራ ይህን ያህል ከባድ ባለሆነ ነበር፡፡ ነገር ግን ለማጋነን ነፃ ዕድል ከተሰጠ ዘንድ የኛ ፊደሎች ይሁን እንደሰማይ ከዋክብት የበዙ ናቸው ይባሉ፡፡ ነገር ግን በሌሎች ቋንቋዎች ያሉት ያለሕግ፣ ያለወሰን፣ ያለ ሥራ እንደክፉ ሌባ ስማቸውን እየለዋወጡ የሚያወናብዱት ፊደሎች ደግሞ ከምድር አሸዋና ከሰማይ ከዋክብት በብዛት ይወዳደራሉ ብንል ለኛ አጋናኝነት ይቅርታ ሊደረግለት አይገባምን) . . .የኛዎቹ አራቱ ሆሄያት የምንጠቀምባቸው የግእዝ ቋንቋ ለቃሉ ትርጓሜ መለያ በአማርኛ እንደጌጥ እንደውበት አድርገን ድምፃቸውን ሳይለውጡ እንጂ ‹‹መምህር›› ለማለት እንደሌሎች “መኘምህሕርኅ” እያልን ማለት ኘን፣ ሕን፣ ኅን ያለ ዋጋ ደንጉረን ግራ እያጋባን ስላልሆነ የፊደሎችን መልክ ጠንቅቆ ያጠና ሁሉ እንደልቡ ሊያነብባቸው የሚችሉት ከሚያቀልሉት ከፍተኛ ችግር ጋር ሲመዛዘኑ እንኳን እንደሰማይ ከዋክብት እንደጭብጥ ጥሬ ብዙ ሊባሉ የማይገባቸው ፊደሎቻችን በዚህ መጠነኛ ምክንያት ለመቀነስ ከሌላው ተግባር ቀድሞ የሚያስገድደን ችግር ያለ አይመስለኝም፡፡ . . .ስለዚህ የፊደሎችን ቁጥር ለመቀነስ ያልሞከርኩት ከፍ ብሎ በገለጸኩት ምክንያት ብቻ መሆኑን በትኅትና እገልጻለሁ፡፡ /አንድ ለእናቱ 1985 ዓ.ም/
ማጠቃለያ
አራቱ ሆሄያት ትርፎች ሳይሆኑ ቀዋምያን ቅንጣቶች ናቸው፡፡ ራሳቸውን ችለው ትርጉም የሚያስተላልፉ የቃላት መቆሚያ ውኃ ልኮችም ናቸው፡፡
በምስጢርም በኩል ያየነው እንደሆነ ንጉሡን “ሠ” ተጠቅመን “ሠረቀ” ብለን ብንጽፍ ወጣ የሚለውን ቃል ያስገኝልናል፡፡ “ሰረቀ” ብለን በእሳቱ “ሰ” ብንጠቀም ሌባ /ሽፍታ/ አንድን ነገር ሰረቀ /ያለፈቃድ ወሰደ/ የሚለውን ትርጉም ያስገኛል፡፡ እነዚህ ኹለት ፊደላት ያለቦታቸው ከገቡ ቋንቋውን ብላሽ ምስጢሩን ፈራሽ ያደርጉታል፡፡
አራቱ ሆሄያት ቦታቸውን ጠብቀው ቢቀመጡ የሚፈለገውን መልእክት ማስተላለፍ እንደሚቻል ተመልክተናል፡፡ ተግባራዊነቱን ለማከናወን ትልቁን ድርሻ የሚወስዱት ከመንበረ ፓትርያርክ እስከ አጥቢያ አብያተ ክርስቲያናት ያሉ ጽ/ቤቶች የሚጽፉትን ደብዳቤ አርመውና ትኩረት ሰጥተው ማውጣት ይጠበቅባቸዋል፡፡
የፊደላቱ ጉዳይ ሃይማኖታዊ ፋይዳ ብቻ ሳይሆን ሀገራዊና ታሪካዊ ምስጢር ያላቸው ናቸው፡፡ ትውልዱ ከሃይማኖቱና ከታሪኩ ጋር ለመተዋወቅ እነዚህ ፊደሎች ያስፈልጉታል፡፡ ተከራካሪዎች እንደሚሉት ፊደሎቹ ተቀንሰው በአንዱ ብቻ ብንጠቀም፤ ሳናውቀው የምናስቀረው ትልቅ ዕውቀት እንዳለ መገንዘብ ያስፈልጋል፡፡ ስለዚህ ፊደል ሲቀነስ ዕውቀት ይቀንሳል፡፡ ዕውቀት ሲቀነስ ታሪክ ይጓደላል፤ ታሪክ ሲጓደል ማንነት ይጠፋል፡፡
የኢትዮጵያ ታሪክ ፣ ብሉያቱ፣ ሐዲሳቱ፣ ድርሳናቱ፣ ተኣምራቱ፣ ገድላቱ፣ ቅዳሴያቱ፣ ውዳሴያቱ፣ ዜና መዋዕሉ፣ ቅኔያቱና ሌሎች መጻሕፍት የተጻፉበት የግእዝ ቋንቋ አማርኛን ወልዶ ለዚህ ዘመን በመድረሱ የማንነታችን መገለጪያ የታሪካችን ቅርስ ነውና መልኩን ሳይቀር መቀጠል አለበት፡፡
ሆሄያቱ ተቀንሰው በአንድ ሆነው እንጠቀም ብንልና ሆሄያቱ ከተረሱ ብሎም ከጠፉ ቀጣዩ ትውልድ ወደ ኋላ ተመልሶ የሀገሩን ታሪክ ሥነ ጽሑፍና ሌሎች የኪነ ጥበብ ውጤቶችን አንብቦ ለመረዳት እክል /እንቅፋት/ ያጋጥመዋል፡፡ የማያውቀውን ፊደል እንዴት ያነበዋል፤ ያላነበበውን እንዴት ይረዳዋል፤ ያልተረዳውንስ እንዴት ይመረምረዋል?
ፊደል ይቀነስ ተብሎ የሆነ ስምምነት ላይ ቢደረስ ከአንድ ትውልድ በኋላ የኢትዮጵያን ታሪክ የያዙ ሃይማኖታዊና ፍልስፍናዊ መጻሕፍትን አንብቦ ሙሉ ለሙሉ ለመረዳት አስቸጋሪ መሆኑንም ማሰብ ይጠይቃል፡፡
ሥርዐተ ጽሕፈትን አስተካክሎ ወጥ የሆነ ሕግ አውጥቶ በማስተማርና በማለማመድ የስካንድኒቪያን ሀገሮች የፈጸሙት ተግባር ጥሩ መፍትሔ አስገኝቶላቸዋል፡፡ ወደ ራሳችን ስንመለስ ችግሩን ለመቅረፍ ከአንደኛ ደረጃ ትምህርት ቤት እስከ ከፍተኛ ትምህርት ተቋማት ድረስ ሥርዐተ ትምህርት ተዘጋጅቶ ቢቀርብ መልካም ነው፡፡ ሥርዐተ ጽሕፈትን ሳያስተምሩ ለምን ይኸን ሆሄ አልጻፍኅም ብሎ መኰነኑ አግባብ አይደለም፡፡ ሥርዓተ ጽሕፈቱ በወጉና በሕጉ እንዲሆን ጉዳዩ ይመለከተኛል የሚሉ የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ሊቃውንትን፣ የባህልና ቱሪዝም፣ የኮሚዩኒኬሽን ጉዳዮች፣ ደራስያንንና ታዋቂ ግለሰቦችን ያቀፈ ውይይት ማካሔድና አንድ ስምምነት ላይ መድረስ ያስፈልጋል፡፡
ቤተ ክርስቲያናችን በ2005ቱ የመስቀል ደመራ በዓል ያስተጋባችው ድምፅ ቢቀጥል፡፡ በዚህ ዙርያ የተሠሩ ጥናቶች እንደአስፈላጊነቱ እየታዩ ሥራ ላይ ቢውሉ ወደ ተግባርም ቢለወጡ ተጨማሪ ዐውደ ጥናቶች ቢቀርቡ ውይይቶች ቢካሔዱ ለተፈጻሚነቱም ባለድርሻ አካላት የበኩላቸውን ቢወጡ፡፡ የሆሄያቱ መብት መከበር የታሪክ፣ የባህል የእምነትና የማንነት መብት መከበር ነውና ህልውናቸውን እንጠብቅ፡፡ መልካም ነው፡፡ የተላለፈው መልእክት ጋዜጣ ለሚያዘጋጁ መጽሔት ለሚያሳትሙ እጃቸውን ከወረቀት ላይ ለሚያሳርፉ ሁሉ ነው፡፡ በመሆኑም በቀና ልቡና መልእክቱን ተቀብለን ስንፍናን አስወግደን ወደ ዕውቀት ማእድ ልንሳተፍ ያስፈልጋል፡፡ ወደር የለሽ ጥንታዊ ስልጣኔያችን በእጃችን ያለ ዛሬያችንን አኮስሶ፣ አስተሳሰባችንን ያለ ልክ ተጭኖታል፡፡ ማንነታችንን የምንገልጸው በሱ ነው፤ የምንኮራው በሱ ነው፡፡ ይህ ባልከፋ፤ ክፋቱ ጉድፉን ልንነቅስለት አለመድፈራችን ነው፡፡ ጉድፉን ነቅሰን ለመታደግ ይቅርና ስለ ጉድፉ ማውራት የሚያስቀስፍ ይመስለናል፡፡
ጥቅምት 19 ቀን 2005 ዓ.ም
ምንጭ፤ ኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን የሰንበት ትምህርት ቤቶች ማደራጃ መምሪያ ማኅበረ ቅዱሳን http://www.eotcmk.org

(ይቀጥላል)

ሞክሼ የአማርኛ ፊደላት እና የባለሙያዎች ማብራሪያ ክፍል አንድ

ሞክሼ የአማርኛ ፊደላት
እና
የባለሙያዎች ማብራሪያ

ክፍል አንድ

የሄኖክ ስብስብ
ታህሳስ 2005ዓ.ም
{PDF}
ውድ አንባቢዎች፤ ከዚህ በታች የምታነቡት ሀሳብ በተለያዩ የመገናኛ ብዙሀን ላይ የተነበቡ ሲሆን ምንጫቸውም ከየመጣጥፎቹ ግርጌ ይገኛል፡፡ ለዚህም ነው “ስብስብ” በሚል ለመግለፅ የተገደድኩት፡፡ በስብስብ መጣጥፎቹ ላይ የጨመርኩት አንዳች ነገር የለም፤ ምክንያቱም አላማዬ በሞክሼ ፊደላት እና ተዛማጅ ጉዳዮች ዙሪያ ለመበየን ሳይሆን፣ እንደኔው ግራ ለተጋቡት ማጋራት ነውና፡፡
-1-
የፊደል ዘር ይጠበቅ ባህሉም ይከበር
በፊታውራሪ አበበ ሥዩም ደስታ

በፊደሎቻችን ላይ ሦስት ሀ – ሐ – ኀ፣ ሁለት አ – ዐ -፣ ሁለት ሠ – ሰ ሁለት፣ ጸ – ፀ አሉ፡፡ እነዚህ ፊደሎች የራሳቸው የሆነ የስም አጠራርም አላቸው፤ ሀሌታው ሀ፣ ሐመሩ ሐ፣ ብዙኃን ኀ፣ ንጉሡ ሠ፣ እሳቱ ሰ፣ ጸሎት ጸ፣ ፀሐዩ ፀ ይባላሉ፡፡ በጽሑፍ የሚገቡበትን ተገቢ (ተስማሚ) ቦታም አላቸው፡፡ ለምሳሌ በሁለት ፊደሎች መጠቀም ይቻላል፡፡ ሀገር አገር ይህ ትክክለኛ አጻጻፍ ሲሆን፤ ነገር ግን ከዚህ ውጪ ሐገር፣ ኀገር ብሎ መጻፍ ግን ስሕተት ይሆናል፤ የሚከተሉትን ደግሞ እንመልከት፤

ሕገ መንግሥት፣ ሕገ ወጥ፣ ሕዝብ፣ ሕብረት፣ ዓቃቤ ሕግ፣ ወዘተ. የመሳሰሉት አጻጻፋቸው ትክክል ነው፡፡ ከዚህ ልማዳዊ አሠራር ውጪ ህገ መንግሥት፤ ህገወጥ፤ ህዝብ፤ ህብረት፤ አቃቤ ህግ ስሕተታዊ አጻጻፍ ይሆናል፤ ሌላ ማስረጃ ቢፈለግ፤ ኃይለሥላሴ የሚለው ስም ሦስት የተለያዩ ፊደሎች ይዟል፡፡ የመጀመርያው ፊደል ብዙኀን – ኃ – ሲሆን፣ ከንጉሡ -ሥ- ሳድስ፣ ከእሳቱ -ስ- ሃምስን በመጻፍ እንዲካተት ተደርጓል፡፡ ሀይለ ስላሴ ብሎ ቢጻፍ ግን የፊደሎቻችን የአጻጻፍ ሥርዓት ማፋለስ ይሆናል፤ በአቦ ሰጡኝ ፊደሎቻችን አለቦታቸው መግባትም፣ መጻፍም የለባቸውም፡፡

በዓፄ ኃይለ ሥላሴ ዘመነ መንግሥት በማስታወቂያ ሚኒስቴር ረዳት ሚኒስትር የነበሩት የተከበሩ ብላታ ወልደ ጊዮርጊስ ወልደ ዮሐንስ የቅድሚያ ዓይነተኛ ሥራቸው የፊደሎች ዘሮች አለቦታቸው እንዳይጻፉ መጠበቅ ነበር፤ በዚያን ወቅት ተማሪ ሁኜ አልፎ አልፎ በጋዜጣ እንዲወጣልኝ አንድ አንድ ሐሳብ በማመንጨት እጽፍ ስለነበር ብዙ ጊዜ አርመውኛል፡፡

ከእሳቸው በተማርኩት ትምህርትና ባገኘሁት ልምድ አእምሮዬን አሻሽያለሁ፡፡ በቀድሞው የንጉሠ ነገሥቱ ዘመነ ሥርዓት የክፍል ሹም የመጀመርያ ሹመት ሆኖ ወደ ላይ እንደሚከተለው ይዘልቃል፡፡ ዲሬክተር ዋና ዲሬክተር፤ ረዳት ሚኒስትር ምክትል ሚኒስትር፣ ሚኒስትር ዲ-ኤታ፤ ሚኒስትር፡፡ ከምክትል ሚኒስትር ወደ ላይ ያሉት እስከ ሚኒስትር ማዕረግ የደረሱት ክቡር ይባላሉ፡፡ ከዚህ በታች ያሉትን ግን ክቡር አይባሉም፡፡ በተመሳሳይ ያሉትን ማለት ኮሚሽነሮች፤ ሌ/ጀኔራሎች፣ አምባሳደሮች ክቡር ይባላሉ፡፡ ሚኒስትሮች የነበሩ በዳሬክተርና በሥራ አስኪያጅነት ሥራ ቢመደቡ እንኳን የቀድሞውን የሚኒስትር ማዕረጋቸውና ክብራቸው አይቀነስባቸውም፡፡ ክቡር መባል አለባቸው፡፡ ሥርዓት ነውና፡፡ ይህንኑ መለመድ ይገባዋል፤ በወታደሩ ሹመት አሰጣጥ ግን ያለው ሥርዓት የተጠበቀ ስለሆነ መልካም ነው እላለሁ፡፡ ከዚሁ ሌላ የምለው አለኝ፡፡ ባሁኑ በኢሕአዴግ መንግሥት ዘመን አምባሳደር ነዋሪ የማዕረግ መጠሪያ ስም ሆኖአል፡፡ አንድ አምባሳደር የዲፕሎማሲውን ሥራ አቁሞ ሲዛወር ልክ በሥራው እንዳለ ተቆጥሮ “አምባሳደር” እየተባለ መጠራት የለበትም፡፡

ለምሳሌ በዓፄ ኃይለ ሥላሴ ዘመነ መንግሥት አምባሳደርነት ተሹመው የነበሩት ክቡር አቶ ጋሻው ዘለቀ፣ ክቡር አቶ ዘነበ ኃይለ፣ ክቡር ልጅ መንበረ ያየህ ይራድ፤ ክቡር ፊታውራሪ መሐመድ ሲራጅ ብዙ ዘመን በአምባሳደርነት ሲሠሩ ቆይተው ተልእኮዋቸውን ፈጽመው ወደ አገራቸው ሲመለሱ አምባሳደር የሚል ቀርቶ በቀድሞ ስማቸው አቶ ተብለው ነበር የሚጠሩት፤ ይህንኑ ጠይቆ ለማረጋገጥ ይቻላል፡፡ ፊታውራሪ የነበሩትም፤ ፊታውራሪ ተብለው ይጠራሉ፡፡ ዘላቂ ሆኖ ከሰው ጋር ቅጽል የማዕረግ ስም ሆኖ የሚያገለግል ነው፡፡ በራሴ ምሳሌ ልውሰድ፤ ከግርማዊ ጃንሆይ በአዋጅ የተሰጠኝ የማዕረግ ስም ፊታውራሪ ነው፤ በዚህ ምድራዊው ዓለም እስካለሁ ድረስ የምጠራበት ሲሆን፣ ከሞትኩም በኋላ እጠራበታለሁ፡፡ እንዲሁም በንጉሠ ነገሥቱ መልካም ፈቃድ የሚሰጠው የሥልጣንና ማዕረግ ተዋረድ ባላምባራስ፣ ግራዝማች፣ ቀኛዝማች ፊታውራሪ፣ ደጀዝማች፣ ቢትወደድ፣ ራስ ቢትወደድ፣ ልዑል ራስ፣ አልጋ ወራሽ፣ ንጉሥ ንጉሠ ነገሥት ሲሆን፣ በሌላ በኩል ደግሞ ብላታ፣ ብላቴን ጌታ፣ ፀሐፊ ትዕዛዝ፣ ሊቀ መኳስ በሕይወት ሳሉ ይጠሩበታል፡፡ ከሞቱም በኋላ ስማቸውና ታሪካቸው በተነሣ ቁጥር ከመቃብር በላይ ሆኖ በማዕረጉ ስም ይጠሩበታል፡፡

አምባሳደር ግን የማዕረግ ስም መጠሪያ ስላልሆነ የዲፕሎማሲ ሥራቸውን ሲያቋርጡ አምባሳደር ተብለው ሊጠሩበት አይገባም፡፡ በሌላ መንግሥት የማይሠራበት ሲሆን የኢትዮጵያ መንግሥት ለብቻው በዚህ ስም አጠራር ሕጋዊ ማድረጉ ተገቢ አይመስለኝም፡፡ እንደ ማዕረግ በዘላቂነት ይጠሩበት ከተባለ እኔ ከማሳሰብ በቀር እምጎዳበት የለም፡፡ ከዚህ ጋር የማያይዘው ሌላም አለ፤ ከላይ በዝርዝር እንደገለጽኩት ባሁኑ ሰዓት ዲሬክተር ጄኔራል እየተባሉ አንዳንድ ሹማምንት ይጠሩበታል፡፡ በእኔ አስተያየት ዲሬክተር ጄኔራል ከማለት ይልቅ ዋና ዲሬክተር ቢባሉ ወይም ለስም አጠራሩ የሚቀል ስለሆነ ረዳት ሚኒስትር እየተባሉ ቢጠሩ መልካም ነው፡፡ በዚህ ቢታረም ያማረ ይሆናል፡፡

በማጠቃለያ የማቀርበው ሐሳብ በየዕለቱ እና በየሳምንቱ በሚታተሙ ጋዜጦች መጽሔቶች፣ መጻሕፍት የፊደሎቻችን ዘሮችና ልማዳዊ የአጻጻፍ ሥርዓቶች ይጠብቁ (ይከበሩ) በማለት ሐሳቤን እቋጫለሁ፡፡ እንዲሁም የኮምፒውተር ፀሐፊዎች ይህንኑ የአጻጻፍ ስልት (ፈለግ) ተከትለው ይጠቀሙበት በማለት መልእክቴን አስተላልፋለሁ፡፡ በተጨማሪም ደራስያን፣ አስተማሪዎች፣ ማተሚያ ቤቶች፣ ከያኒያን ይህንኑ እንዲተገብሩ ማድረግ የግል ኃላፊነት ስላለባቸው ትኩረት ይስጡበት እላለሁ፡፡

ሌላው መታረም የሚገባው፣ “ስፖርት” እየተባለ የሚጻፈው ነው፡፡ ምክንያቱም የአውሮፓ ፊደል ኤስ (S) የእ ፊደል ድምፅ ስላለው፣ Sport ቢጻፍ ትክክል ነው፤ የእኛው ፊደል (ስ) ግን ድምፁ የተዋጠ ስለሆነ እ ፊደል ተጨምሮበት “እስፖርት” ቢባል የተሻለ ነው፤ እንዲሁም ለርምጃ እርምጃ ቢባል፣ በኔ በኩል ጥሩ ስለሆነ ታስቦበት ቢታረም መልካም ይመስለኛል፡፡
ምንጭ ሪፖርተር ጋዜጣ

-2-
የሐበሻ ፊደላት ለውጥ ያስፈልጋቸዋል?

በተመስገን ታ

በአገራችን ሚዲያዎች ፊደሎቻችን ማሻሻያ ይደረግባቸው፣ አይ አይደረግባቸውም፡፡ ማሻሻያ ማድረግ ቢያስፈልግስ መብቱ የማነው? በሚሉ ጉዳዮች ጐራ ተለይቶ ክርክሩ ጦፏል፡፡ እኔም እንደ ዜጋ ጥያቄው አጫረብኝ፡፡ የሐበሻ ፊደላት ለውጥ ያስፈልጋቸዋል? የሚል፡፡ እርግጥ ነው፡፡ የፊደላቱን ምልክት ከማወቅ ባለፈ ብዙዎቻችን የምልክት አሰያየሙን ሥረ መሠረት አናውቅም፡፡

በዚህም የተነሣ በሞክሼ ፊደላት አጠቃቀማችን ላይ ጽሑፋችን ሁሉ ዝብርቅርቅ ነው፡፡ ይህንንም ጽሑፍ ስጽፍ ይኼው የሞክሼ ፊደላት ሰፊ አማራጭነት በሰጠኝ ነፃነት አንድን ቃል በተለያዩ የሞክሼ ፊደላት እጽፈዋለሁ፡፡ እነዚህ ሞክሼ ፊደላት እንደ አማራጭ የምንጠቀምባቸው ሰፊ ነፃነት ያጐናፀፉን አድርገን ከመውሰድ ባለፈ የትርጉም መዛባት ወይም በአጠቃቀም መዘበራረቅ ሥነ ጽሑፉን ጥላ ያጠላንበት መስሎ አይታየንም፡፡ የትርጉም መዛባት ስለማምጣት አለማምጣቱም ሆነ የተዘበራረቀ አጠቃቀማችን ችግር ያስከተለ ስለመሆኑ ፊደሎችን ለመለየት ስንማርም ሆነ ከዚያ ባለፈ ያገኘነው ተዛማጅ ትምህርት ስለሌለ ፊደሎችን በምንጠቀም ሰዎች የምንወቅስበት አንድም አግባብ የለም፡፡ ታዲያ ተወቃሹ ማን ይሁን ሲባል የፊደላቱ ባለቤት፣ ቋንቋን የሚያስተምሩና ብሔራዊ ቋንቋዬ ነው ያለው መንግሥት እንጂ፡፡

የአማርኛ ፊደሎቻችን የራሳቸው ፊደላት ካሏቸው አገሮች ጋር በእኩል የሚመደቡን በመሆናቸው ከክብር አንፃር ክብርና ኩራት የሚያሰጡ ሲሆን፣ ከታሪክ አንፃር ደግሞ ታሪካዊ ናቸውና በቅርስነትም የሚታዩ ሊሆን ይገባል፡፡ ብዙ ጊዜ የተንጋደደ አስተያየት የምንይዝ ሰዎች ቅርስ በዩኔስኮ ዕውቅና ካላገኘ በስተቀር ቅርስነቱን ዝቅ አድርጐ ወይም አነስተኛ የቅርስነት አመለካከት እንዳለው የመገመት አባዜ ያለብን አለን፡፡ ይህ አመለካከት ሙሉ በሙሉ ከሥሩ ተነቅሎ መጥፋት ይኖርበታል፡፡

በሌላ መልኩ ደግሞ ቀደምት አባቶች የኛ የሆኑ ፊደላትን ሲቀርፁ ከአነጋገር ጋር በተያያዘና ቃል መሥርተው በሚፈጥሩት ድምፅ አዝለውት የሚመጡት የመግባቢያ ትርጓሜ ጥልቀት ባለው መልኩ ፈትሸውት ያስቀመጡት ነውና ጥንታዊ ኢትዮጵያውያን ፈላስፎቻችንን የምናደንቅበትና ክብር የምንሰጥበት ቅርሶች ናቸው፡፡ በእርግጥ ቁጥሮቻችንና ፊደሎቻችንን የፈለሰፉ ኢትዮጵያ ፈላስፎቻችን የፈጠሩትን ፊደል ተጠቅመው እራሳቸውን እነማን እንደነበሩ እንደ አውሮፓውያኑ፣ ላቲኖቹ፣ እስያውያኑ፣ ወዘተ መዝግበው ለትውልድ ባለማስተላለፋቸው በስማቸው እያነሳን ስናሞግሳቸው እንዳንኖር ሆነዋል፡፡ ዳሩ ግን በአገራችን እንደቱፊት ሲወርድ ሲዋረድ የመጣ እንዲሁም መጽሐፍ ቅዱሳዊ ቃልም አለ፡፡ ‘ስለ አንተ ምላስህ ሳትሆን ሥራህ ይመስክር’ የሚለው የአገራችን ሃይማኖታዊ ቱፊቶች እንደነበሩ ተጠብቀው በቅብብሎሽ አሁን ላይ በመድረሳቸው በእምነቱም ቢሆን ከዓለም ሃይማኖቶች በተለይም በኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያን ልዩ ሆነን እዚህ ጊዜ ላይ ደርሰናል፡፡ ነብዩ ሙሴ የተወለደባት ግብፅ እንዲሁም ኢየሱስ ክርስቶስ የተወለደባት እሥራኤል ያልጠበቁትን ሃይማኖታዊ ቱፊት ኢትዮጵያ ውስጥ ተጠብቆ ከልጅ ልጅ እየተሸጋገረ አሁን ካለንበት ደርሷል፡፡

ምናልባትም ፊደሎቻችንን የፈጠሩትም ይሁኑ በተለያዩ ጊዜያት ያሻሻሉትም ጭምር በዚሁ መንሳዊ ቱፊት መነሻነት ሊሆን ይችላል፡፡ ስማቸው በክብር ተመዝግቦ ለትውልድ ያልተሸጋገረው፡፡

በሌላ መልኩ ደግሞ እነዚሀን ፊደላት የፈለሰፉ ፈላስፎቻችን ስማቸውን በክብር መዝገብ ያኖሩ ቢሆንም ይህ የክብር መዝገብ በአግባቡ ለትውልድ እንዲተላለፍ ሆኖ ባለመቀመጡ ምክንያት በመጥፋቱ ወይም በመበላሸቱ ሊሆን ይችላል፡፡ ከዚህ ባለፈ ደግሞ የሥነ ጽሑፍ ቅርሶች እስካሁን የሚሰበሰቡት በቤተ ክርስቲያን በመሆናቸው ቤት ክርስቲያኖቻችንን ባለቡት ሁሉ የማወቅና በሙዚየምነት የያዟቸውን የሥነ ጽሑፍ ቅርሶች በዝርዝር አለመታወቁ ምክንያት ወደ ሕዝብ እውቀት ስላልመጡ ሊሆን ይችላል፡፡

አገራችን በተለያዩ ጊዜያት በውጭ አገሮች ስውርና ቀጥተኛ የታሪክ መዛግብትን ዝርፊያና ድምጥማጣቸውን የማጥፋት ሴራ እንዲሁም በአገር ውስጥም ቢሆን በየጊዜው ይካሔድ በነበረው የእርስ በእርስ ጦርነት ምክንያት ከግንዛቤ ማነስ የቤተ መዘክር ታሪኮቻችን ይወድሙ እንደነበር በአፈታሪክም ቢሆን የሚነገሩ አሉ፡፡ እናም በነዚህ ሁኔታዎች የነዚህ የፈላስፎቻችን ታሪክ ጠፍተው ሊሆን ይችላል፡፡ ታዲያ የቤተ ክህነትን ዜማና አቋቋም የፈለሰፈው ቅዱስ ያሬድ ታሪክ እዚህኛው ትውልድ የደረሰው ታሪኩ ተመዝግቦ ሳይጠፋ ከትውልድ ወደ ትውልድ በመተላለፉ ነው፡፡ በመሆኑም ቁጥሮቻችንና ፊደሎቻችንን የፈጠሩትም ሆኑ ያሻሻሉት ፈላስፎች ለምን በስም ሊታወቁ አልቻሉም?

በማወቅም ይሁን ባለማወቅ ወይም ትክክለኛ ባልሆነ የውጭ የተሳሳተ አስተሳሰብ ተፅዕኖ ታሪክን ወደ ውጮች ለመወርወር የሚታሰብበት አጋጣሚ ይታያል፡፡ ይህም በመሆኑ የኛነት መገለጫ የሆኑትን ፊደላትም የውጭ አስተዋጽኦ ሊኖራቸው ይችላል ብለን የምናስብ ኢትዮጵያዊ ትውልዶች እንዳንኖር እሰጋለሁ፡፡ ከድምፅ አወጣጥ ጋር አስተሳስሮ ለሚፈጠረው ድምፅ ምን ዓይነት የፊደል ምልክት ይኑረው ብሎ በማሰብ ምልክቱን ማስቀመጥ ቋንቋው የአፍ መፍቻው ካልሆነ እንዴት አስቸጋሪ እንደሚሆን ምንም ሌላ ማረጋገጫ የለውም፤ በአፍ መፍቻ ቋንቋችን በየራሳችን የምናውቀው ነውና፡፡ ለምሳሌ ያህል በጥቂቱ ለመጥቀስ የኦሮምኛው፣ የአማርኛውና የወላይተኛው የአነጋገር ዘይቤ ልዩነቶችን በተወሰኑት ቃላት መጥቀስ ይቻላል፡፡ የትግርኛ ቋንቋ በትናጋ የሚናገረውን አማርኛው በከንፈሩ ሊናገረው ይችላል፡፡ በኦሮምኛ ላልቶ የሚነገረው በአማርኛው ከሮና ጠንክሮ በማጥበቅ ሊነገር ይችላል፡፡ በወላይተኛው ቃሉ የሌለ ይሆንና ሊጣመም ይችላል፡፡ ለአብነት ያክል ቢዳዳ፣ መቀሌ፣ ፈረስ፣ ወዘተ መጥቀስ ይቻላል፡፡ ስለሆነም ከነዚህ እውነታዎች መነሻነት የአማርኛ ፊደሎቻችንን የፈለሰፉ ፈላስፎች ወይም ያሻሻሉት ሰዎች ቋንቋው የአፍ መፍቻቸው ሊሆን እንደሚችል በዋናነት መገመት ይቻላል፡፡

የሐበሻ ፊደላትንና ቁጥራትን እነማን ፈጠሯቸው? የሚለውን ጥያቄ ብቻ ሳይሆን እንዴት እንደምንጠቀምባቸውም መግለጫ ወይም አንድምታ አብሮ ለትውልድ ባለመተላለፉ አሁነኛው ትውልድ ላይ ግር የማለት ሁኔታ እየታየ ነው፡፡ እያንዳንዱ ፊደል ተጣምሮ ከሚሰጠው ትርጓሜ አንፃር የድምፅም ሆነ የፊደሉ ተጠሪነት የየራሳቸው አግባብነት አላቸው፡፡ እነዚህን የፊደል አግባብነትና የሚወክሉትን ድምፅ ጭምር እንዴት? መቼ? እና ለምን? መጠቀም እንዳለብን የፊደላት አጠቃቀም አንድምታ ሊገኝ አልቻለም፡፡ ይህም በመሆኑ ሞክሼ ፊደላትም ሆኑ በአንድ ፊደል ስረ ግንድ የሚነበቡ ተመሳሳይ ድምፆች የፊደሎቹ ዘሮች ያለአስፈላጊ እየመሰሉ የመታየት እንዲሁም መሻሻል አለባቸው የሚል አስተሳሰብ እየገነነ እየመጣ ነው፡፡ ለማጥፋትም የሚያኮበኩቡ ከዚህም ባለፈ የሚዝቱ ‹‹ምሁራን›› እየታዩ ነው፡፡ ምሁር ማለት ፈላስፋ ማለት አይደለምና ግራ ቢገባቸው አይገርምም፡፡ ብዙዎቻችን ለያዝነው የትምህርት ደረጃ በተሰጠን የዕውቅና ወረቀት ላይ ብቻ ተንጠላጥለን ሥራችን ሳይሆን ልባችን በትቢት ይወጠራልና፡፡ በአንድ ወቅት አንድ ሥልጠና ላይ አሠልጣኙ የንድፈ ሐሳባውያንን ቱሩፋት እንዲህ በማለት ነገረን፡፡ ‹‹አንድ ወላጅ ልጃቸው ሁልጊዜ ፈተና ይደፍናል፡፡

ሁሌም አንደኛ ይወጣል፡፡ በዚህ ችሎታው የሚደሰት ልጅ ፈተና የመድፈኑንና አንደኛ የመውጣቱን ዜና ለአባቱ ሲናገር አባት አይሞቃቸውም ወይም አይበርዳቸውም፡፡ የሚደሰቱም የሚከፉም አይሆኑም፡፡ ልጅ ታዲያ የሚጠብቀው የአባቱን እጅግ አድርጐ መደሰት ነበርና ‘አባዬ ጉብዝናዬን እያየህ ለምን እጅጉን ደስ አላለህም?’ ይልና አባቱን ይጠይቃል፡፡ አባቱም በምላሹ ልጄ ሆይ ጐበዝ ነኝ የምትለኝ እኮ መምህሮችህ የነገሩህን ሁሉ በፈተናቸው መልሰህ ስለነገርካቸው ነው፡፡ እኔ ግን በጉብዝናህ የምደሰተው አዲስ ነገር ስትፈጥር ነው አሉት፡፡››

ፈላስፋ ሳይኮን ለመሆን የነበረን አጥፍቶ በዘፈቀደ አዲስ ተካን ማለት ግን ‘ምሁር’ የሚለውንም ማዕረግ ዝቅ እንዳያደርገው እሰጋለሁ፡፡ ያም ሆነ ይህ በፊደሎቻችን አጠቃቀም ግራ መጋባት የሁለችንም ችግር ነው፡፡ ፊደላትን ያለቦታቸው እየደነቀርናቸው ለማስተላለፍ የተፈለገው መልዕክት በስህተት ሌላ ትርጓሜ ሊይዝ እንደሚችል ይገመታል፡፡ በዚህ ሰበብም ሥነ ጽሑፎቻችን የተዛቡ እንዳይሆኑ ስጋቱ አብሮ አለ፡፡ ከዚህም ውጭ የፊደላት አጠቃቀማችን ሥርዓት ያለው ሳይሆን በዘፈቀደ በመሆኑ የምርጫ ነፃነት ቢኖረንም ዳሩ ግን የአተረጓጐም ለውጡ በቀጣይ ትውልድ ችግር እንዳያመጣ ያሰጋል፡፡ ከዚህም ባሻገር ለለማጆችም ተጋኖ እንደሚቀርበው ባይሆንም በተወሰነ ደረጃ ግራ ሊያጋቡ ይችላሉ፡፡

ቁጥሮቻችንም ቢሆኑ በሂንዱ ዓረቢክ ቁጥሮች ቁጥጥር ሥር በመዋላቸው በመቀበሪያ ጉድጓዳቸው ጫፍ ላይ ነው ያሉት፡፡ በአገራችን ቀን መቁጠሪያዎችና በቤተ ክህነት ካልሆነ በስተቀር በየትኛውም የሒሳብ ስሌት ውስጥ ገብተው ትውልድ እንዲጠቀምባቸው አልተደረገም፡፡ የስሌቱ ይቅርና ሺዎችን ቁጥሮች ወክሎ ለመጻፍ ግርታ ተፈጥሯል፡፡ የሐበሻ ቁጥሮች መሠረታዊ ምልክታቸው እስከ መቶ ብቻ በመሆኑ ከመቶ በላይ እንዴት እንደምንጠቀምባቸው የተቀመጠ ባለመኖሩ፡፡ ለዚህም እንደ አስረጂነት በእኛው የዘመን አቆጣጠር የሁለት ሺሕ ዓመተ ምሕረትን ማንሳት ይቻላል፡፡ በጊዜ መቁጠሪያ (ካላንደሮች) ላይ በዚህ ጊዜ የተጻፉትን ብናይ በቤተ ክህነት ጭምር በተለያዩ የግልና የመንግሥት መሥርያ ቤቶች የተለያዩ ነበሩ፡፡ ምንም እንኳን የመረጃ ሥነ መሠረቶች ወይም በጥናት የተደረሰባቸው የመግባቢያ መረጃዎች ባይኖሩም ልብ ለልብ በመተዋወቅ ወደ አንድ ወጥ የተመጣ ሆነ እንጂ፡፡

በቁጥሮቻችንም ሆነ በፊደሎቻችን ሌላው የራሳችን የኢትዮጵያውያን ችግር ደግሞ የኛ ካልሆኑት የውጭ የቁጥርና የፊደላት ምልክቶች ጋር እናነፃፀርና የኛ የሆነውን የኛነት መኩሪያችንን ሽርሽርን ለውጬ ተፅዕኖ እጅ እንሰጣለን፡፡ የኛ የሆኑትን በጥልቀት እንዲጠኑ በማድረግ ከጊዜ ለውጥ ጋር ከፍተቶች ታይተውባቸው ከሆነ ክፍተታቸውን ከመሙላት ይልቅ ተወቃሽ በማድረግ ከታሪክ ማኅደር እንዲነሱ ቢጫ ማስጠንቀቂያ እናሳያለን፡፡ የውጩ ተፅዕኖ ያደረገብን መሆኑን አዙረን ልናይ ባለመቻላችን ከዘመኑ ኪነ ብጀታ (ቴክኖሎጂ) ጋር የማይጓዙ ብለን በሐሰት መረጃ ወንጀለኛ እናደርጋቸዋለን፡፡ የኛ የታሪክና የቅርስ መገለጫ የሆኑንን የቁጥርና ፊደላት ምልክቶቻችን ከላይ እንደገለጽኩት ከመኮነን ባለፈ እንዴት እናበልጽጋቸው? ሳይሆን የሐሰት መረጃን መሠረት አድርገን እንዴት እናጥፋቸው? የማለት ያህል ይሆንብኛል፡፡

በእኛው በአገራችን እንኳን ብንወስድ የአሁኑ መቀምር (ኮምፒውተር) መተየቢየን (ታይፕራይተርን) ቦታ ከመረከቡ በፊት ከቁም ወይም የብራና ጽሑፍ ወደ መተየቢያ ነበር የተሸጋገርነው፡፡ ኦሎምፒያ መተየቢያን ወደ ገበያ ሲያወጣ ይህ የመጻፊያ መሣርያ ለትንግርት ተደንቋል፡፡ በወቅቱ ዋጋውም ሰማይ የነካ እንደነበር ታሪክ ዘክሮታል፡፡ ዳሩ ግን የኛውን የፊደላትና የቁጥር ምልክቶች አያውቅም ነበር፡፡ ይህ መተየቢያ የኛነት መገለጫ የሆኑትን ቅርሶቻችንን ፊደላትንና ቁጥሮችን በቅኝ ገዥነት ሊያደክም ለወረራ የመጣ መሆኑን የተገነዘቡ የጊዜው አገር ወዳድ ባለሙያ ኢንጂነር ተረፈ ራስወርቅ ዝም ብለው ማየት ህሊናቸው አልቀፈደላቸውም፡፡ ወረራውን በፀረ ወረራ ትግል ጀመሩ፡፡

ኢንጂነር ተረፈ ራስወርቅ ለሰላማዊ ትግላቸው ኦሎምፒያ ኦሊቬቲ ወደሚገኝበት አሜሪካ ተጉዘው የመጀመርያ የሰላም ጥይታቸውን ለኦሎምፒያ ኦሊቬቲ ተኮሱ፡፡ ይኸው ኩባንያ የኢትዮጵያን ፊደላት የሚያስተናግድ መተየቢያ እንዲያመርት ኢንጂነሩ ሲጠይቁ ልክ አሁን እንደሚባለው የተሰጣቸው የኢትዮጵያ ፊደላት ቁጥር ሁለት መቶ ሰባ በመሆኑ እጅግ የበዛ ባሕርያት (ካራክተር) አላቸው፡፡ ስለሆነም የሐበሻን ፊደላትና ቁጥሮች የያዘ መተየቢያ ላመርት አልችልም ነበር ምላሹ፡፡ እዚህ ላይ ልብ ልንለው የሚገባ ጉዳይ አለ፡፡ ብዙ የሆነን ነገር ማስተናገድ ትንንሾች ሲመጡ ሰፊ አማራጭ ይዞ ከመገኘት አንፃር ትንንሾችንም ማስተናገድ ቀላል ይሆናል፡፡ ግን ኦሎምፒያ ኦሊቬቲ አላደረገውም፡፡

ኢንጂነር ተረፈን ምላሹ እጅ እንዲሰጡ ወይም ከጦርነቱ እንዲሸሹ ወይም እንዲያፈገፍጉ አላደረጋቸውም፡፡ አፄ ምኒልክ ዓድዋ ላይ ጣሊያንን ድል ለማድረግ ከእቴጌ ጣይቱና የጦር ባልደረቦቻቸው ጋር ሆነው ስልት እንደነደፉት ሁሉ ኢንጂነር ተረፈም ድል የማድረጊያ ስልት ማሰላሰል ጀመሩ፡፡ ስልቱንም አገኙት፡፡ የጦርነት ስልት ለጦርነት የሚሆን ሲሆን የንግድ ስልት ደግሞ በንግዱ አካሔድ መሆን እንዳለበት ተረዱት፡፡ አደረጉትም፡፡ ኦሎምፒያ ኦሊቬቲን በንግድ የሚቀናቀነው ማነው? የሚለውን ምላሽ ማግኘት ነበር፡፡ አገኙም፡፡ ተቀናቃኙ የጀርመኑ ሲሜንሶ መሆኑን፡፡ ኢንጂነር ተረፈም የአገራቸውን ፊደል ከወረራ ለማዳን እ.ኤ.አ በ1960ዎቹ ወደ ጀርመኑ ሲሜንሶ ተጓዙ፡፡ ከቦታውም ደረሱ፡፡ ልክ እንደ ኦሎምፒያ ኩባንያ እንዳቀረቡት ሁሉ ለሲሜንስም የኢትዮጵያ ፊደል የያዘ መተየቢያ ሠርቶ እንዲያወጣላቸው ጥያቄ አቀረቡ፡፡ ሲሜንስም ጥያቄያቸውን ተቀበላቸው፡፡ የኢትዮጵያ ፊደላትን የያዘውን መተየቢያ ከነፈጠራ ባለቤትነት ሠርቶ አስረከባቸው፡፡

በቁጥርና ፊደል መተየቢያነት ከመቶ ዓመታት በላይ በዓለማችን ሪከርድ ያለው ይኸው መሣርያ አገልግሎቱን ለመቀምር (ኮምፒውተር) እስካስረከበበት ጊዜ ድረስ በታማኝነት የኢትዮጵያን ፊደላትና ቁጥሮች ተንከባክቦ በመያዝ ዘመን ላመጣው መቀምር አስረከበ፡፡ የዘመኑ መቀምር እንደቀድሞው ኦሎምፒያ ኦሊቬቲ የአማርኛ ፊደላት ብዙ በመሆናቸው ላስተናግዳቸው አልችልም አላለም፡፡ ያለምንም ችግር እንዳሉ ተረክቧቸዋል፡፡ ተረክቦም በማገልገል ላይ ነው፡፡

የኛዎቹ ‹‹ምሁራን›› የፊደሎቻችን አስቸጋሪነት ልክ እንደ ኦሎምፒያው ኦሊቬቲ እየሆኑብን ነው፡፡ ኪነ ብጀታው (ቴክኖሎጂው) ወደ ወለደው መሣርያ እንዴት እናሳድገው ወይም እኛው እራሳችን የኛኑ ቅርሶች ሊያሳድግ በሚችል መልኩ አዲስ ኪነብጀታ እንፍጠር ሳይሆን ሌሎች የፈጠሩትን ኪነብጀታ ተረክበን የኛነት መገለጫ የሆኑንን የቁጥርና የፊደል ቅርሶቻችንን ልናጠፋ ወይም ልናደበዝዝ ላይ ታች እንታክታለን፡፡ የውጮች ኪነብጀታ የኛን ያስቸግረዋልና እናጥፋቸው ወይም እናዛባቸው በሚልም ዱለት መዶለት ጀምረዋል፡፡ መዶለቱ ከኢንተርናሽናል ፎኔቲክ አሶሴሽን (International Phonetic Association (IPA)) ጋር ከሆነ ይህንን በሌላ መስመር ማስተናገድ ነው፡፡ እኛ እኛን ከሆን መፍጨርጨር ይኖርብናል? ወይስ ሌሎችን ለመምሰል ታሪኮችንን ማጥፋት?

ዛሬ በሥነ ጽሑፍ ታሪክ ስናዛባ ነገ ደግሞ ቁሳዊ የሆኑ የታሪክና የሥልጣኔ አሻራዎቻችን የሆኑትን ቁሳዊ መገለጫዎቻችን አክሱም፣ ላሊበላ፣ ፋሲለደስ፣ የጀጐል ግንብ፣ ወዘተ ከቻለ ይኸው ትውልድ ካልሆነም ቀጣይ ትውልድ እንዲያጠፋቸው እያመቻቸን መሆናችንን የምንረዳ ስንቶች ኢትዮጵያውያን አለን? ምናልባትም የቁጥርና የፊደሎቻችንን ምልክት የፈጠሩትን ፈላስፎች ዝክረ መዝገብ ለትውልድ ተላልፎ እንዲታወቁ ያልሆኑት በዚሁ ሁኔታ ጠፍቶስ ቢሆን? አይሆንም አይባልም ሆኖ ይሆናል፡፡

በጣም የሚያስገርመኝ ደግሞ የቁጥሮችም ሆነ የፊደላቱ ባለመብት የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን ሆና እያለ በግብታዊነት እናሻሽል ብሎ መነሳሳቱ አስገርሞት ይፈጥራል፡፡ እዚህ ላይ እናሻሽል ብለው የተነሱት ብቻ አይደሉም አስገራሚዎች የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያንም ብትሆን የቁጥሮችንም ሆነ ፊደላቱን ቱፊታዊ አመጣጥ፣ አጠቃቀምና አንድምታዎች ከጊዜያቱ ጋር በተጣጣመ መልኩ እንዲታወቁ እናም ጉድለትም ካለባቸው መሠረታቸውን ሳይለቁ ጥናትን መሠረት በማድረግ ክፍተታቸው እንዲሞላ አለማድረጋቸው ነው፡፡ ሌላው ይቅርና የመጽሐፍ ቅዱስ ቃል አይቀየርም፡፡ የሚያስተላልፈውም መልዕክት እንዲሁ፡፡

ነገር ግን እንደየትውልዱ አረዳድና የቋንቋ አጠቃቀም በሊቃውንት ጉባኤ በተወሰነ ጊዜ ይሻሻላል፡፡ ፊደሎቻችንና ቁጥሮቻችንስ እንዲሁ ቢሆኑ ምን ይል ነበር? በዚሁ የፊደሎቻችን ይሻሻሉ የምሁራን ጉባኤ ላይ ዛሬ በሕይወት የሌሉቱ ነፍሳቸውን ይማርና እጅግ የተከበሩ የዓለም ሎሬት ሠዓሊ አፈወርቅ ተክሌ ተጋባዥ ሆነው ቀርበው ስለነበር ጉባኤው የኃጢአት ምስክርነት እስከሚመስላቸው ሰቅጥጧቸው ተነስተው የተናገሩት እንደሚከተሉት እምነት የይሻሻሉ አቅራቢዎችን ‹‹ገዥቻችኋለሁ›› ነበር ያሉት፡፡ ለትውልዱም አደራ ያስተላለፉት ይኸንኑ የጥፋት መልዕክት እንዳይቀበል ነበር፡፡ እሳቸውም ቢሆኑ ሐሳባቸውን ያስተላለፉት ፊደሎቻችን ምንም እንከን የለባቸውም ብለው አቋም በመያዝ አልነበረም፡፡ ጉድለት ቢኖር እንኳን በጥልቀት እየተጠና መሠረቱን፣ ታሪካዊነቱንና ቅርስነቱን ሳይለቅ ወይም ሳይዛባ እንዲደፈን እንጂ፡፡

የሐበሻ ፊደሎቻችንና ቁጥሮቻችን ለዚህ ዘመን አጠቃቀምና ላለፉት ዘመናትም አስቀምጠውት እዚህ የደረሱበት ፋይዳና ያበረከቱት ድርሳናትን ጠብቆ ለቀጣይ ትውልድ ለማሻገር ያሉባቸው ችግሮች ሊጠኑ ይገባል፡፡ ያሉባቸው ችግሮች ብቻ ሳይሆኑ አዎንታዊ ጐኖችም እንዲሁ፡፡ በመጀመርያ ሲፈጠሩ መሠረታቸው ምን ነበር? አሁን ላይስ እንዴት እየተገለገልንባቸው ነው? ወደፊትስ በምን ሁኔታ ለትውልድ እንዲተላለፉ ይደረጋል? የሚሉና ሌሎች መሠረታዊ ጥያቄዎችን ለመመለስ ጥልቅ ጥናት ማድረጉ አስፈላጊ ነው፡፡ በአሁኑ ሰዓት ሞክሼ ፊደላትም ሆኑ በአንድ ሥረ ግንድ ፊደል ከግእዙ እስከ ሳብዑ ባሉ ፊደላት መካከል ቅርፃቸው የተለያዩ ሆነው የሚሰጡት ድምፅ ግን ተመሳሳይ ነው፡፡ ለምሳሌ የግእዝ ፊደላት ሀ፣ ሐ፣ ኀ፣ አ፣ ዐ ከራብዑ ሥረ ግንድ ፈደላቸው ጋር ማለትም ሃ፣ ሓ፣ ኃ፣ ዓ ተመሳሳይነት ያላቸው ይመስላል፡፡ እንዲሁም በግእዝ ላይ ያሉት ከሣልስ ፊደላት ከራብዕ ፊደላት ወዘተ ጋር በድምፅ የሚመሳሰሉ የሚመስሉ አሉ፡፡ በእርግጥ ተመሳስለው ነው? የሚመሳሰሉም ስለሚመስሉን የተመቹንን ፊደላት በሥነ ጽሑፋችን እንጠቀምባቸዋለን ትክክል ነን? በምርጫስ መጠቀም ይኖርብናል?

ድምፃቸው ተመሳሳይ እየመሰለን ቅርፃቸውን እስከመርሳት የሚደርሱ ፊደላትም አሉ፡፡ ምሳሌ የ‘የ’ ሥረ ግንድ የሆነው ሣልሱ ‹‹ዪ›› እና ሳድሱ ‹‹ይ›› እንዲሁም ዲቃላ ፊደሎች፡፡ ይህ ለምን ሆነ? ስንል ምናልባት በአነጋገር ዘይቤ (የአክሰንት)ለውጥ የፊደሎች ድምፅ ወደ ተመሳሳይነት ድምፅ ቀርበው ሊሆን ይችላል፡፡ ይህ ምንን አስከተለ? ፊደላትን ተመሳሳይ ድምፅ ያላቸው ከመሰለን በዘፈቀደ መጠቀምን፡፡ ለምን በዘፈቀደ መጠቀምን መረጥን? በመጀመርያ ብዙ አማራጭ በመኖሩ የመምረጥ ነፃነትን ከመፈለግ፡፡ በሁለተኛ ደረጃ በአጻጻፍ ከሌሎች ጋር በመቀራረባቸው ግርታ እንዳይፈጠር ለየት ያለውን ለመጠቀም ከመፈለግ፡፡ በተለይ ለጀማሪዎችና በእጅ ለሚጽፉ ጽሑፎች፡፡ ምሳሌ እሳቱ ‹‹ሰ›› ከ ‹‹ለ›› ጋር በምስልነት የተቀራረቡ ስለሚመስሉ እሳቱ ‹‹ሰ››ን ከመጠቀም ይልቅ ንጉሡ ‹‹ሠ››ን የመምረጥ አንፃር፡፡ በአራተኛ አውቀነውም ይሁን ሳናውቀው ከአስተሳሰባችን ጋር የተዋሐደውን የመምረጥ፡፡ እነዚህ ምርጫዎች ምን ችግር አመጡ? በጥልቀት መጠናት የሚገባው ይሆናል፡፡

የሰው ልጅ አመለካከቱን ቀድሞ የሚወስነው በአስተሳሰቡ የሚያሠርፀው ሥነ ልቦናዊ ምልከታውን ነው፡፡ ጐበዝ፣ ጐበዝ፣ ጐበዝ፣ . . . እየተባለ ያደገ ሕፃን በዋናነት ጐበዝ እንደሚሆንና ሰነፍ፣ ሰነፍ፣ ሰነፍ፣ . . . እየተባለ ያደገውም እንደዚሁ ስንፍናውን ተቀብሎ ተዋሕዶት የሚኖረው፡፡ የሁለቱም ተቃራኒ አስተሳሰቦች በሰዎች አስተሳሰብ ሲየርፁ የሚኖራቸው የሥነ ልቦና ተፅእኖ አላቸውና፡፡ እንደዚሁም አዎንታዊና አሉታዊ አስተሳሰብ የሚቆጣጠራቸው ሰዎች አሉ፡፡ ኦፕቲሚስትና ፔሲሚስት (Optimist and Pesmist) እንደሚባለው ማለት ነው፡፡ አንዳንዶች በጎ ነገርን በመፈለግ ለማግኘት ይታክታሉ፡፡ በሒደት በጎ ያልሆነውን ቢገጥማቸው እንኳን በጎ አለመሆኑን ማጋነን ሳይሆን እንዴት በጎ ሊሆን እንደሚችል መፍትሔ ይሰጣሉ እንጂ፡፡ በሌላ ጽንፍ ደግሞ በጎ ያልሆነውን ችግር ችግሩን ለማግኘት ብቻና ይህንኑ አጉልቶ በማውጣት አጋኖ ለማጥላላት ሲባዝኑ ይታያሉ፡፡ እርካታውም ደስታውም በጎ ያልሆነውን ማግኘት ላይ ነውና፡፡ ይኸም አያስደንቅም የሰው ባሕሪ ነውና፡፡

መሬትና ከባቢ አየርም የተፈጠሩት ሁለቱንም ዓይነት ባህሪያትን ለመሸከም ነውና፡፡ በመሆኑም አንዱ ሌላውን ለመቀበል ወይም ለማጥፋት ማሰብ ግን የለብንም፡፡ ያም ሆነ ይህ ወደ ጀመርነው ርእስ እንመለስና የኛዎች የፊደል ጉድለት ‹‹ተቆርቋሪ ነን›› ባዮች ችግር ችግሩን ብቻ ለቅመው አጉልቶ በማሳየት የክተት አዋጅ እንዳያውጁ እነሱንም ጭምር በጥንታዊ ፈላስፎቻችንና በእነሱም ፈጣሪ ስም በጐውንም ያሳያቸው ለማለት እንጂ፡፡ በእርግጥ ‹‹ካልተበጠበጠ አይጠራም፣ በሽታውን ያልተናገረ መድኃኒት አያገኝም፣ ወዘተ›› የሚሉ መልዕክት አዘል ቱፊታዊ አባባሎች አሉን፡፡ ወደዚህኛው የፊደሎቻችን እንከን ላይ ስንመልሰው የፊደሎቻችንን ጉድለቶች ነቅሰው ማውጣታቸው ይበል፣ እሰየው፣ አበጃችሁ፣ ወዘተ ሊባሉ ይገባል፡፡ ይኸም በጉዳያዊ ጥናት (Case Studies) ሆኖ ለቀጣይ ጥልቅ ጥናቶች እንደ መነሻ መሆን ሲችል ነው፡፡ ነገር ግን ሮጦ ወደ ድምዳሜ መሔድ ግን ትዝብትም ብስጭትም ስለሚሆን ነው ጠንከር ያለ አስተያየት የተሰጠበት፡፡ አንዳንዴ እኛ ኢትዮጵያውያን የሚጐዳንን ችግራችንን በቅንነት ሲነገረንም እንደ ድፍረት የምንቆጥርና እምቧ ከረዩ የምንል ብዙ ነን እና፡፡ የሰላ ሒስ ወደ ጥልቅ ዕውቀት መውሰጃ ጎዳና መሆኑንም እንረዳው፡፡ ስለሆነም ይህ ጽሑፍ በዚህ አስተሳሰብ ተቃኝቶ የቀረበ እንጂ አዲስ ነገር ለማግኘት ምሁራዊ ትጋትን የሚከውኑ ወገኖቻችንን ለማስቀየም እንዳልሆነ ልብ ሊባል ይገባል፡፡

ምንጭ፤ሪፖረተር ጋዜጣ

-3-
የሀገር ውስጥ ምሁራን በፊደሎቻችን ላይ የሚያነሧቸው ጥያቄዎችና መልሶቻቸው
በአምሳሉ አርጋው

የሀገር ውስጥ ምሁራን በፊደሎቻችን ላይ ብዙ ዓይነት ቅሬታዎችንና ጥያቄዎችን ሲያነሡ ቆይተዋል፡፡ አሁንም በየብዙኃን መገናኛው ማለትም በየነጋሪተ ወጉ (Radio) በየምርአየኩነቱ (Television) እና በየ መጣጥፉ በማንሣት ላይ ይገኛሉ፡፡ ለውጦችንም ማድረግ ይፈልጋሉ፡፡ ለዚህም እንዲመቻቸው ይመስላል የፊደሎቻችን ባለቤት የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን መሆኑን ልቦናቸው እያወቀ እንደፈለጉ ያለከልካይ እና ጠያቂ ለውጥ ለማድረግ እንዲመቻቸው ከፊደላቱ ባለቤት ከኢትዮጵያ ቤተክርስቲያን ተቃውሞ እንዳይነሣባቸው የፊደላቱን ባለቤት ለባዕድ ይሰጡታል ወይም የደቡብ ዓረቢያ ነው ብለው ይሰብካሉ፡፡ 100 ዓመት ከሚጠጋ ጊዜ ጀምሮ ምሁራኑ በፊደሎቻችን ላይ ጥያቄ ሲያነሡ ቆይተዋል፡፡ የቀድሞዎቹ በተለየ ያነሡት የነበረ ጥያቄ እንደዛሬው መቀምር (Computer) ባልነበረበት ሰዓት የአማርኛ መጻፊያ መሣሪያ (typewriter) ለማሠራት የአማርኛ ፊደሎች በጣም ብዙ በመሆናቸው በሚል ሰበብ በእነሱ አባባል አላስፈላጊ ናቸው ያሏቸውን በርካታ ፊደላት ማስወገድ ወይም መቀነስ ግዴታ ነው ብለው ይከራከሩ ነበር፡፡ ነገር ግን የፊደላቱ መበርከት ታይፕራይተሩን ከመሠራት ሳያግደውና አማርኛን በታይፕራይተር መጻፍ እውን መሆን እንዳይችል ሳያደርገው ሁሉንም ፊደላት ባካተተ መልኩ ተሠርቶ በመምጣቱ በዚህ ምክንያት ተነሥቶ የነበረው የጦፈ ክርክር ለመዘጋት ቻለ፡፡

በጣም የሚያሳዝነውና እጅግ የሚገርመው ደግሞ ጥቂቶቹ ዚኖሜኒክ ምሁራን በገዛ ፊደሎቻችን መጠቀማችን ለዕድገት እንቅፋት ሆኖናል፡፡ መጠቀም ያለብን በላቲኑ ነው ይህን ብናደርግ ዕድገት እናመጣለን የሚሉ መገኘታቸው ነበር፡፡ በራሳችን ፊደላት መጠቀማችን እንዴት ሆኖ ለዕድገት እንቅፋት ሊሆን እንደሚችል ግን አሳማኝ አይደለም፡፡ እንዲያው የሚመስል እንኳን ማስረጃ አመክንዮ ወይም ሎጂክ ማቅረብ አልቻሉም ነበር፡፡ እግዚአብሔር መቼም በየዘመኑ ሰው አያሳጣምና በአንዳንድ ልበ ብርሃን ምሁራን በእነ አብዬ መንግሥቱ ለማ የማያዳግም ምላሽ ማለትም የራሷን ፊደል ጥላ በምዕራባውያኑ እየተጠቀመች ያለችውን ቱርክን የትም አለመድረስ የራሷን ፊደል መጠቀሟ ከዕድገት ያልተገታችውንና አስደናቂ ስኬት ያስመዘገበችውን ጃፓንንና የደረሰችበትን የስኬት ወይም የዕድገት ደረጃ በማንሣት በራስ ፊደላት መጠቀም ሊያግዝ ወይም ሊረዳ ቢችል እንጂ እንቅፋት ሊሆን እንደማይችልና መረጃም ሊቀርብበት እንዳልቻለ ወይም እንደሌለ በማሳየትና በመርታት ፊደሎቻችንን ሊታደጓቸው ችለዋል፡፡

ነገር ግን ሌሎች ያኔም ሲነሡ የነበሩ አሁንም እየተነሡ ያሉ ጥያቄዎች አሉ፡፡ ጥያቄዎቻቸውን ከመቶ ዓመታት ጀምሮ እስከ ዛሬ የሚያነሡትና በቂ መልስ ያልተሰጣቸውም አንዱና ዋነኛው ምክንያት መልስ ሊሰጡ የሚገባቸው ሊቃውንተ ቤተ ክርስቲያን ምሁራኑ ጥያቄዎችን የሚያነሡት ባልገባቸው ነገር ላይ በመሆኑ ጥያቄዎቻቸው የትም የማያደርሳቸው መሆናቸውን በማየት ተገቢውን ምላሽ ሳይሰጧቸው ቆይተዋል፡፡ አሁን ግን እነዚህ ሰዎች በየዩኒቨርሲቲው (መካነ ትምህርት) ከያዙት የወሳኝነት ሥልጣንና በፊደላቱ ዙሪያ ላሉ ነገሮች ሁሉ የሚመለከታቸው ወይም ተጠያቂዎች እነሱ እንደሆኑ ተደርጎ ከመታመኑ የተነሣ ያለ ዕውቀት ሳይገባቸው ትክክል መስሏቸው የሚወስኑት የተሳሳተ ውሳኔ ሥራ ላይ ሊውል የሚችልበት አጋጣሚና ሥጋት ወይም አደጋ በግልጽ እየታየ በመሆኑ ዝምታውንና ንቀቱን ወደ ጎን በመተው በቂና አጥጋቢ ምላሽ ሊሰጣቸው እንደሚገባ በማመን ከእናት ቤተ ክርስቲያን ያገኘሁትንና የማውቀውን ያህል ተገቢውን ምላሽ ሰጥቻለሁ፡፡ በቀጥታ ወደ ጥያቄዎቹ ልሒድና ጥያቄዎቻቸው በራሳቸው አገላለጽ የሚከተሉትን ይመስላሉ፡፡

1. የፊደላቱ ብዛት ከሚገባው በላይ ተንዛዝቶና ገዝፎ እንዲታይ በመደረጉ በመማር ማስተማር ተግባር ላይ አላስፈላጊ ችግር ማለትም መሰላቸትን፣ መታከትን፣ መወሳሰብን፣ አስከትሏል፡፡ 2. ሞክሼ ፊደላት መኖራቸው በሥነ ጽሑፎቻችን ላይ የተዘበራረቀ የፊደላት አጠቃቀም እንዲከሰት አድርጓል፡፡ 3. የአናባቢ ወይም የድምፅ ሰጪ ምልክቶች ወጥ አለመሆን ወይም የተዘበራረቁ መሆናቸው እነእርሱን በቀላሉ ለማጥናት እንዳይቻል አድርጓል የሚሏቸው ጥያቄዎች ናቸው፡፡

ነገር ግን ምሁራኑ ያልተረዱት ነገር ቢኖር አባቶቻችን ያለበቂና አጥጋቢ ምክንያት ያደረጉት አንድም ነገር እንደሌለ ያለማወቃቸውን ነው፡፡ አሁን ጥያቄዎቻቸውን በተናጠል ከበቂ መልሶቻቸው ጋር እንይ፡-

ወደ መጀመርያው ጥያቄያቸው ወይም ቅሬታቸው ስናልፍ ማለትም የፊደላቱ ብዛት ከሚገባው በላይ ተንዛዝቶና ገዝፎ እንዲታይ በመደረጉ በመማር ማስተማር ተግባር ላይ አላስፈላጊ ችግር ማለትም መሰላቸት መታከት መወሳሰብ አስከትሏል ላሉት ችግር መፍትሔ አድርገው ያቀረቡት ነጥብ ሞክሼ ፊደላትን፣ ፍንድቅ ፊደላትን፣ የግእዝ ዲቃላ ፊደላትን በአጠቃላይ ከ91 በላይ ፊደላትን ማስወገድ ሲሆን አንዳንዶቹ ሻል ያሉቱ ደግሞ ፍንድቅ ፊደላትንና የግእዝ ዲቃላ ፊደላትን በምልክት መተካት ይላሉ፡፡ ይህን ጥያቄ ያነሡ ሰዎች ያልተረዷቸው ነገሮች ቢኖሩ፡-

ሀ/ ቋንቋችን አቡጊዳዊ (syllabary) ማለትም አናባቢንና ተነባቢን በአንድ ፊደል የወከለና ፎነቲክ ማለትም በቋንቋው ውስጥ ላሉ ድምፆች ሁሉ ለእያንዳንዳቸው የየራሳቸውን ፊደል የሰጠ ወይም የቀረጸ ቋንቋ መሆኑን፡፡ በመሆኑም የፊደላቱ መበርከት ጨርሶ በጥያቄ መልክ ሊነሣ ባልተገባ ነበር፡፡ ምክንያቱም ይህ መሆኑ በዓለም ውስጥ ካሉ ቋንቋዎች እንዲደነቅ ያደረገውና ከማንኛውም ቋንቋ በተሻለ መልኩ ለብዙ ድምፆች ፊደል የቀረጸ በመባል በባዕዳን ምሁራን ሳይቀር ተደናቂ ያደረገው የቋንቋችን ባሕርይ መሆኑ ነው፡፡

ለ/ አሁንም ያልተረዱት ነገር ቢኖር ፊደላቱ በዝተዋል በሚል ከ24 በላይ ፍንጽቅ ፊደላትንና 20 የግእዝ ዲቃላ ፊደላትን ይወገዱ ሲሉ የሚያስወግዷቸው ፊደላቱን ብቻ ሳይሆን በፊደላቱ የተወከሉትን በንግግሮቻችን ውስጥ ያሉ ድምፆችን ጭምር ይወገዱ ማለታቸው እንደሆነ ነው፡፡ ይህ ቢሆን ደግሞ የቋንቋውን ባሕርይና ምድቡንም ማለትም ከየትኛው የቋንቋ ዘር ውስጥ መሆኑን የሚገልጹትን ድምፆች እንዲያጣ ሊያደርገው መሆኑን፣ ቋንቋው ማለት የሚፈልገውን በቀላልና ግልጽ በሆነ መንገድ ማለት እንዳይችል ወይም እንዳይገልጽ ሊሆን መሆኑን፣ በጽሕፈት ላይም ከእነዚያ ከተወገዱት ፍንጽቅ ፊደላትና የግእዝ ዲቃላ ፊደላት አንዷ የምትገልጸውን ድምፅ በመወገዳቸው ምክንያት ይወክሉት የነበረውን ድምፅ ለመግለጽ ከዚህ በኋላ እንደ አልፋቤቲካዊ ወይም ተናጠላዊ ቋንቋዎች በሁለት ፊደላት መግለጽ ግዴታ በመሆኑ በአንድ ገጽ የሚያልቅ የነበረው ጽሑፍ ከአንድ ገጽ በላይ እንዲገልጽ ሊያስገድደን እንደሆነ ነው፡፡ ይህም በደራሲው በሐዲስ ዓለማየሁ መጽሐፍ በፍቅር እስከ መቃብር ታይቷል፡፡ እራሳቸው ሐዲስ ዓለማየሁም ቢሆኑ የዚህ ዓላማ አራማጅ ሆነውም ጨርሶ ችግር አያመጣም አላሉም፡፡ የሚያስከትለው የንባብ ችግር ወይም የምሥጢር መፋለስና መሰወር ችግር ይህን ያህል አይደለም አሉ እንጂ፡፡ ነገር ግን ትንሽም ቢሆን በትክክሉ ማስቀመጥ ሲቻል አንዲትስ ብትሆን ለምን አግባብ ያልሆነ እንከን እናስቀምጥ?፡፡ አባቶቻችን ያንን ያህል እርቀው በንግግር ላሉ ድምፆች ሁሉ ፊደል በመቅረጽ ያለችግር ማለት የተፈለገን ነገር በትክክል እንዲባል እስከማድረግ ድረስ ርቀው በመሔድ ያደራጇቸውን ፊደላት በመቀነስ ቀደም ሲል ያየነውንና ቀጥሎ የምናያቸውን ችግሮች እንዲከሰቱ ማድረግ ማንም ሊረዳው እንደሚችለው የቋንቋውን ዕድገትና ብቃት ወደ ኋላ መመለስ ወይም ማንሸራተት እንጂ ዕድገት ወይም ችግር መቅረፍ ሊሆን አይችልም፡፡

አጥንቶ ለመያዝ ከአንድ ሰሞን በላይ የማይጠይቁትን ፊደላት ሲፈለጉ ብቻ ካልሆነ በስተቀር በፊደል ገበታቸው ቦታቸውን ይዘው አርፈው የተቀመጡትን ፊደላት አቀለልን በማለት ሲያስወግዷቸው ከዚያ በኋላ እነሱ ችግር ነው ከሚሉት በላይ መጽሐፍ ለመጻፍ ተጨማሪ ገጾችን መጠየቃቸው ይህም ደግሞ አንዳች ነገር ለመጻፍ በተፈለገ ጊዜ ሁሉ የግድ መሆኑ ከግለሰብ አልፎ በሀገር ጥሪት ወይም ኢኮኖሚ ላይ የሚያስከትለው አላስፈላጊ ወጪ ወይም ኪሣራ ጨርሶ አልታያቸውም፡፡ የዚህ ዓላማ አራማጅ የነበሩት ሐዲስ ዓለማየሁ መጽሐፋቸውን እንደዚህ አድርገው ይጻፉት እንጂ በንግግራቸው ግን ጨርሶ ሊተገብሩት አልቻሉም ነበር፡፡ ሊተገብሩትም አይችሉም፤ ምክንያቱም ቋንቋችን ፎነቲክ ነውና ማለትም ለእያንዳንዱ ድምፅ የየራሱን ፊደል የቀረጸና እንደ ፎነቲክነቱም ለእያንዳንዱ ድምፅ ፊደል የመቅረጽ ግዴታ ስላለበት፡፡ ቋንቋችን ፎነቲክ የሆንው በምርጫ ወይም ተፈልጎ አይደለም፤ ነገር ግን ተፈጥሯዊ ባሕርይው ስለሆነ እንጂ፡፡ ቋንቋችን በተፈጥሮው አቡጊዳዊ ወይም ሲለበሪ መሆኑ ነው ፊደሎቻችን አቡጊዳዊ ወይም ሲለበሪ ማለትም አናባቢና ተነባቢን በአንድ ፊደል የሚወክሉ እንዲሆኑ የተገደዱት፡፡ ፊደሎቻችን ሳይፈጠሩ በፊትም የቋንቋችን ድምፆች በተፈጥሯቸው ስንናገራቸው አናባቢና ተነባቢ በአንድ ላይ ተቀላቅለው ወይም ተደምረው ነው የሚወጡት፡፡ ለምሳሌ በድምፅ ውስጥ እራሱ ‹‹ብ›› እና ‹‹ኧ›› ድምፆች ተቀላቅለው ነው የሚወጡት፣ ቡ ስንል ደግሞ ‹‹ብ›› እና ‹‹ኡ፣ ቢ ስንል ደግሞ ‹‹ብ›› እና ‹‹ኢ›› በዚሁ መልኩ ሁሉንም ሆሔዎች ስንጠራ በውስጣቸው የአናባቢ ድምፆች አብረው ይኖራሉ፡፡ ይሄም በመሆኑ ነው ፊደል ሲቀረጽላቸውም አናባቢንና ተነባቢን በአንድነት የሚገልጹ ሆነው የተገኙት፡፡ ይሔ እንግዲህ ምንም ልናደርገው የማንችለው ተፈጥሯዊ ባሕርይው ነው፡፡

ይህንን ከላይ የገለጽኩትን የቋንቋችንን ተፈጥሯዊ ባሕርይ የሚያውቅና የተረዳ ሰው በምንም ተአምር ቋንቋችን ለእያንዳንዱ ድምፅ ፊደል መቅረጹን ሊቃወም ወይም ላይቀበል አይችልም፡፡ ቀደም ሲል እንደገለጽኩት ቋንቋችን ለብዙ ድምፆች ለየራሳቸው ፊደል በመቅረጹ የሚያክለው ወይም የሚስተካከለው ቋንቋ ባለመኖሩ እጅግ ተደናቂ አድርጎታል፡፡ በመሆኑም ምሁራኑ ይህንን ጥያቄ ሲያነሡ እኔ የሚገባኝ ምንድ ነው? ሰዎቹ ምን ያህል የገዛ ቋንቋቸውን ባሕሪ በጥልቀት ያለመረዳታቸውንና ባልተረዱት ነገር ላይ ለውሳኔ መቸኮላቸውን ነው፡፡ በጣም የሚገርመው ደግሞ እነዚህ ሰዎች በቋንቋ ጥናት የዶክትሬትና የፕሮፌሰርነት ማዕርግ ከዚያም በላይ ያላቸው መሆናቸው ነው፡፡

ሐ/ የቋንቋው የድምፅ ሥርዓት የሚበላሽ መሆኑን ማለትም አዳዲስና ከአማርኛ ቋንቋ የልሳን ድምፆች ውጭ የሆኑ ወይም ያልነበሩ የተንሻፈፈና የተወላገደ የአፍ አከፋፈት፣ የምላስ መተሣሠር የሚያስከትሉ አዳዲስ ድምፆች የሚከሠቱ መሆናቸውን፡፡ ለምሳሌ ባሏ ለማለት ባልዋ፣ ሲሟሟ ለማለት ሲሙዋሙዋ፣ ሲሯሯጡ ለማለት ሲሩዋሩዋጡ፣ እሷ ለማለት እሱዋ፣ ሿሚ ለማለት ሹዋሚ፣ ቋንቋ ለማለት ቁዋንቁዋ፣ ቧልት ለማለት ቡዋልት፣ ፊቷ ለማለት ፊቱዋ፣ ወንድሞቿ ለማለት ወንድሞቹዋ፣ ኋላ ለማለት ሁዋላ፣ ኗሪ ለማለት ኑዋሪ፣ እንኳን ለማለት እንኩዋን፣ ዟሪ ለማለት ዙዋሪ፣ አንዷ ለማለት አንዱዋ፣ እጇ ለማለት እጁዋ፣ ጓደኛ ለማለት ጉዋደኛ፣ ጧሪ ለማለት ጡዋሪ፣ ጯሂ ለማለት ጩዋሂ፣ ፏፏቴ ለማለት ፉዋፉዋቴ ወዘተ እየተባሉ ሲጻፉ ሲነገሩ ሲነበቡ ማንም እንደሚገነዘበው ለአንደበት ካለመመቸታቸውም ባሻገር ለጆሮ የሚሰጡት የድምፅ ቃና ጥሩ ባለመሆኑ የቋንቋችንን የጥራት ደረጃ የሚያወርድ የሚያጎል እንጂ እሴት የሚጨምር አለመሆኑን፡፡

መ/ ሞክሼ ፊደላት ቢወገዱ የሚከሰቱትን የምሥጢርና የትርጉም መፋለስን፡፡ ሞክሼ ፊደላትንም አባቶቻችን ያለጥቅምና ያለበቂ ምክንያት እንዳልፈጠሯቸው መረዳት አልተቻላቸውም፡፡ በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን የሞክሼ ፊደላት አጠቃቀም የራሳቸው የሆነ ዶግማዊ አይዶሎጂያዊ ወይም ርእዮተ ዓለማዊ እና መለያዊ ምክንያቶች ያላቸው ናቸው፡፡ እነዚህን ሦስት ምክንያቶች በምሳሌ እንይ፡- በኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን አስተምህሮ አምስት አዕማደ ምሥጢራት አሉ፡፡ ከእነዚህ ሦስቱ በፊደላት አጠቃቀም የታሠሩ ናቸው፡፡ እነዚህም ምሥጢረ ሥላሴ፣ ምሥጢረ ሥጋዌ እና ምሥጢረ ትንሣኤ ሙታን ናቸው፡፡ ወደ ምሥጢረ ሥላሴ ስንሔድ ሦስቱ ቁጥር በፊደል ሲጻፍ በንጉሡ ሠ ወይም በሠራዊቱ ሠ ሳብዑ ነው፡፡ ሥላሴ የሚለው ቃልም ሲጻፍ በንጉሡ ሥ ነው፡፡

ሥላሴና ሦስት በአንድ የሠ ቤት መጻፋቸው ሥላሴ አንድም ሦስትም ናቸው የሚለውን ዶግማዊ አስተምህሮ እንዲገልጽና እንዲይዝ በማሰብ ነው፡፡ ከዚህ ወጥቶ ግን በእሳቱ ሳ ቢጻፍ የሚገልጹት ቃል ወይም ትርጉም ሌላ ይሆናል፡፡ ምሥጢረ ሥጋዌ ሲጻፍም በንጉሡ ወይም በሠራዊቱ ሠ ሳድሱ ነው፡፡ ሥጋ ሲጻፍም በዚያው ሥ ነው፡፡ የዚህ ምክንያቱ ሥጋ በተጻፈበት ሥጋዌ መጻፉ ‹‹መለኮት ሰው ሆነ ሥጋ ለበሰ›› የሚለውን ዶግማዊ ምሥጢር እንዲይዝ ታስቦ ነው፡፡ ትንሣኤ ሲጻፍ የሚጻፈው በንጉሡ ሥ ራብዑ ነው፡፡ ትንሣኤ ማለት መነሣት ማለት ነው፡፡ በዚሁ ‹‹ሣ›› መጻፉ ቀርቶ በእሳቱ ‹‹ሳ›› ቢጻፍ መነሣት የሚለው ትርጉም ይቀርና አከላከል ወይም መከልከል የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ ይህም በመሆኑ ምሥጢር ይፋለሳል፣ መባል የተፈለገው ሳይባል መባል ያልተፈለገው ይባላል ማለት ነው፡፡ ሌሎችም እንደዚሁ ፊደላቱ ቢለዋወጡ ችግር የሚያመጡ ኅቡአት የእግዚአብሔር ስሞች ብዙ አሉ፡፡ ከዶግማዊ ምክንያቶች እነዚህን ካነሣን ይበቃል፡፡ ወደ አይዶሎጂያዊ ወይም ርእዮተ ዓለማዊ ምክንያቶች ስንሔድ ደግሞ ክቧ ዐ ዐይኗ ዐ በመባል ትታወቃለች፤ ዐይን ሲጻፍም የሚጻፈው በዚህችው ዐ ነው፡፡ ዐይኗ ዐ የተባለችበት ምክንያትም የዐይን ቅርጽ በመያዟ ወይም ዐይን በመምሰሏ ምክንያት ነው፡፡

ወደመለያዊ ምክንያት ስንሔድ ደግሞ በአል የሚለው ቃል በአልፋው አ ሲጻፍ አይሁድ ያመልኩት የነበረን ጣዖት ስም ያመለክታል፡፡ በዓይኑ ዐ ራብዑ ሲጻፍ ደግሞ ልዩ ቀን የተከበረ ቀን የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ ዓመት የሚለው ቃል በዐይኑ ዐ ራብዑ ሲጻፍ 12 ወራት ከ5 ወይም ከ6 ቀናት ማለት ሲሆን፣ ዓመት የሚለው ቃል በአልፋው አ ሲጻፍ ደግሞ አገልጋይ የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ ‹‹አኅያ›› ማለት የእግዚአብሔር ኅቡእ ስሙ ነው፡፡ ሲነበብም ላልቶ ነው የሚነበበው ‹‹አህያ›› ደግሞ ከእንስሳት አንዱ የበቅሎ አባት ወይም የፈረስ አጎት ማለት ነው፡፡

ሠዓሊ የሚለው ቃል በንጉሡ ሠ እና በዓይኑ ዐ ራብዑ ሲጻፍ ሥዕል የመሣል ሙያ ያለው ማለት ሲሆን፣ ሰአሊ የሚለው ቃል በእሳቱ ሰ እና በአልፋው አ ሲጻፍ ደግሞ ለማኝ፣ ተማጻኝ የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ አራት በአልፋው አ ሲጻፍ ከሦስት ቀጥሎ የሚገኝን ቁጥር ሲያመለክት በዐይኑ ዐ ሲጻፍ ደግሞ መኝታ የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ ሠረቀ የሚለው ቃል በንጉሡ ሠ ሲጻፍ ወጣ፣ ታየ፣ ተገለጠ፣ ብቅ አለ፣ በራ የሚል ትርጉም ሲኖረው በእሳቱ ሰ ሲጻፍ ደግሞ ለበየ፣ ወሰደ፣ አጠፋ፣ ደበቀ፣ የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ ምሁር የሚለው ቃል በሀሌታው ሀ ሲጻፍ የተማረ ያወቀ የመጠቀ የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ በሐመሩ ሐ ካዕቡ ሲጻፍ ደግሞ ምሕረት ያገኘ የሚል ትርጉም ይይዛል፡፡ እነዚህን የመሳሰሉ ብዙ ቃላት አሉ፡፡ እንግዲህ በግልጽ እንደሚታየው አባቶቻችን ይህን ያደረጉበት ወይም ሞክሼ ፊደላትን የፈጠሩበት ምክንያት የቃላት መመሳሰል ሲያጋጥም በፈደላቱ በመለያየት የየራሳቸውን ትርጉም እንዲይዙና አሻሚ እንዳይሆኑ ለማድረግ ነው፡፡ የሞክሼ ፊደላት አገልግሎት ይሄ ነው እንጂ ቀድሞ የተለየ ድምፅ ኖሯቸው ያድምፃቸው አሁን ጠፍቶ ወይም ተረስቶ አይደለም፣ ይህ አስተሳሰብ የተለየ ድምፅ ከነበራቸው አሁን ላይ ያ ድምፃቸው ጠፍቷልና ወይም ተረስቷልና ፊደላቱ ጥቅም የላቸውም ማለት ነው፤ ስለዚህም ይወገዱ ለማለት የተፈጠረ ሰበብ ነው፡፡ እውነቱና የፊደላቱ አገልግሎት ግን ከላይ በምሣሌዎች እንዳየናቸው ነው፡፡

ምሁራኑ ግን ፊደላቱ ያላቸውን አገልግሎትና ቢጐሉ የሚያስከትሉትን ችግር ባለማጤን ወይም ባለማወቅ እንደ ትርፍና አላስፈላጊ ቆጥረዋቸዋል፡፡ እነኚህ ምሁራን በእንደነዚህ ዓይነት ማብራሪያዎች ወገባቸው ሲያዝ አሁን አሁን ደግሞ ምን ማለት ጀምረዋል? እሺ ለግእዝስ ይሁን ሞክሼ ፊደላት ለአማርኛ ግን አይጠቅሙምና ከአማርኛ ይወገዱ ማለት ጀምረዋል፡፡ አሁንም ቢሆን ግን አንድ ያልተረዱት ጉዳይ አለ፡፡ እሱም አማርኛ ቋንቋ በራሱ የቆመ ቋንቋ አለመሆኑን ወይም ያለግዕዝ ድጋፍ ቋንቋ ሆኖ ማገልገል የማይችል መሆኑን፣ ከግሶቹ እና ቃላቱ የሚበዙቱ ግእዝ መሆናቸውን አለማወቅ፣ ከግእዝ ፈጽሞ መነጠል የማይችል ወይም እራሱን የቻለ ቋንቋ አለመሆኑን ያለመረዳታቸውና በዚህ ምክንያትም የሞክሼ ፊደላቱን አገልግሎት የግዱን የሚጋራ መሆኑን ካለማወቅ የተነሣ ይህንን ሲሉ ይደመጣሉ፡፡ በአጠቃላይ ችግር ነው ብለው የሚገልጹትና መፍትሔ ነው ብለው የሚያቀርቡት አራምባና ቆቦ እንደሚባለው የማይገናኙ ብቻ ሳይሆኑ በተቃራኒው አቅጣጫ ሲነጉዱ ይታያል፡፡

ከእነዚህኞቹ የተሻሉ ናቸው የተባሉት ፍንጽቅ ፊደላትንና የግእዝ ዲቃላ ፊደላትን ከማስወገድ ይልቅ በምልክት መተካት የሚሉቱ ለእንዲህ አይነት ውሳኔ የዳረጋቸው ምክንያትና ድርጊታቸው ወይም ውሳኔያቸው ፈጽሞ የሚጣጣም አይደለም፤ እነሱ እንዲህ እንዲሆን የፈለጉበትን ምክንያት ሲገልጹ ፊደሎቹ በጣም ከመብዛታቸው የተነሣ ለጀማሪ ፊደል ቆጣሪ የተወሳሰበ አድርጎታል ብለው ሲያበቁ ለመፍትሔአቸውም ሲሉ የፊደላቱን ቁጥር መቀነስ ላይ ብቻ ሲያተኩሩ መወሳሰብን ለማስወገድ ያሉትን የመፍትሔ መንሥኤያቸውን እረስተውት ከአርባ በላይ ፊደላትን በወረቀት ላይ ግዘፈ አካል ነስተው የሚታዩና የሚታወቁ የነበሩትን ፊደላትን በአንዲት ምልክት ተክተው የማይታዩ አደረጓቸው፣ ይሄም መሆኑ ጭራሽ እንኳን ለጀማሪ ፊደል ቆጣሪ ይቅርና ፊደል ለለየውም እንኳን ከአርባ በላይ የተለያዩ ድምፆችና የተለያዩ የድምፅ ቅላጼ ወይም ፎኒም ያላቸውን ፊደላት አንድ ምልክትን ከሀ ለ ሐ መ ው ካሉት አምሳያ ፊደሎቻቸው ጋር በማቀናጀትና በመጠቀም ከአርባ በላይ የፍንጽቅ ፊደላትንና የግእዝ ዲቃላ ፊደላትን እንዲፈጥሩ ማድረግ በጣም የተወሳሰበና ከባድ አደናገሪም እንዲሆን ማድረጋቸው ጨርሶ ሳይታወቃቸው ቀርቶል፡፡ ልብ በሉ ይህንን ያደረጉት ግን መወሳሰብን ለማስወገድ በሚል ነው፡፡

ውጤቱ ግን የተገላቢጦሽ ሆኖ ቁጭ አለ፡፡ ችግር ነው ብለው የሚያወሩትና መፍትሔ ነው ብለው የሚያቀርቡት ሐሳብ ጨርሶ ባለመጣጣሙ እነዚህ ሰዎች ደኅና የነበረውን መፍትሔ ነው እያሉ ጭራሽ የተወሳሰበ ችግር የሚፈጥሩበት እንዲህ የሚያደርጋቸው ፊደላቱን የሚያስጠላቸው ዐይነ ጥላ ይሆን ያሰኛል፡፡ ወደ ሁለተኛው የፊደል ገበታችን አለበት ወደ አሉት ችግር ስናልፍ፡-

በሥነ ጽሑፎቻችን ላይ የተዘበራረቀ የፊደላት አጠቃቀም መከሰቱ ላሉት ችግር መፍትሔ ነው ብለው ያቀረቡት ሐሳብ አሁንም ሞክሸ ፊደላትን ማስወገድ የሚል ነው፡፡ በእውነቱ ከሆነ ይሄ የመፍትሔ ሐሳብ ከአንድ ያልተማረ ሰው ቢሰነዘር ኖሮ አይደንቀኝም ነበር፤ ነገር ግን ምሁራን ከተባሉና የችግሮች መፍትሔ መማር ወይም ማወቅ የሕይወት መርሐችን ነው ከሚሉ ሰዎች ግን ይሄ መሰንዘሩ እጅግ የሚያሳዝንና እነርሱንም ለትዝብት የሚዳርግ ነው፡፡ እንደ ምሁር መፍትሔ ሊያደርጉት የሚገባው እስከ አሁንም ድረስ አዋቂዎች ሲያደርጉት እንደቆዩት ሁሉ የፊደላቱን አጠቃቀም በማጥናት እንደሚገለገሉበት ሁሉ መፍትሔው አጠቃቀማቸውን ማጥናት ነው ብለው ይላሉ ብዬ እጠብቅ ነበር፤ በቀላሉ በዚህ መንገድ ችግሩን መፍታት ሲቻል የፊደላቱን አጠቃቀም እንደ ርእሰ ኃይል መጣቅ (Nuclear Science) አክብደው በማየት መፍትሔው መሆን ያለበት ፊደላቱን ማስወገድ አድርገውት ዐረፉ፡፡ ሌላው ቢቀር ፊደላቱ ቅርሶችም ናቸውና ስለ ቅርስነታቸው ብለው እንኳን ሊሳሱላቸው አልቻሉም፡፡ በጣም የሚገርመው እንዲህ ሞክሸ ፊደላት የሚለይላቸው ቃላት በዙሪያችን ከምናውቃቸው ሰዎች ስሞች የማይበዙ ወይም የማይበልጡ መሆናቸው ነው፡፡ በዚሁ አጋጣሚ ከሊቃውንተ ቤተ ክርስቲያን እነኝህን ፊደላት የሚለይባቸውን ቃላት ከሚለይባቸው ምክንያት ጋር ሰብስበው በመጽሔት ቢገልጿቸው ይህ ጥያቄ እንዳይነሣ ከማድረግ አኳያ ጥቅሙ ከፍተኛ ነውና ሊቃውንተ ቤተ ክርስቲያን እንዲያስቡበት ማሳሰብ እወዳለሁ፡፡

ወደ ሦስተኛው የፊደል ገበታችን አለበት ወዳሉት ችግር ስናልፍ የአናባቢ ወይም የድምፅ ሰጪ ምልክቶች ወጥ አለመሆን ወይም የተዘበራረቁ መሆን ለማጥናት አስቸጋሪ ስላደረገው ወጥና ተመሳሳይ ድምፅ ሰጪ ምልክቶች ለካዕቡ አንድ ዓይነት ለሣልሱ እስከ ሳብዑ ድረስ ለየቤታቸው አንድ አንድ ዓይነት የድምፅ ሰጪ ምልክቶች መኖር አለበት የሚል ውሳኔ ላይ ደርሰው በፊደሎቻችን ላይም እንዳሉት የቅርጽ ለውጥ አድርገውባቸው ለማሳየት ሞከሩ፡፡ ነገር ግን በዚህ መልኩ የተቀየረው የፊደል ገበታ ጭራሹን በችግር የተሞላ ሆኖ ይታያል፡፡ አባቶቻችን ምሁራኑ እንዳሉት ለየፊደላት ቤቶች ወጥና አንድ ዓይነት የድምፅ ሰጪ ምልክት እንዳያደርጉ ያደረጋቸውና ፊደላቱን አሁን ባሉበት ሁኔታ የቀረጹበት ምክንያቶች ወይም መለኪያዎች መስፈርቶች የሚከተሉት ናቸው፡፡

ሀ. ፊደላቱን ለመጻፍ ከሚጠይቁት የቦታና የጊዜ ፍጆታ ቁጠባ አንፃር ለምሳሌ ላ፣ ሓ፣ሳ፣ሻ፣ባ፣ኣ፣ካ፣ኻ፣ዛ፣ዣ፣ጣ፣ጳ፣ጻ ወዘተ እንደእነ ቃ፣ታ፣ቻ፣ያ፣ጋ፣እና ፓ ግራ እግራቸውን ወይም ቀኝ እግራቸውን ወደ ግራ በማጠፍ የራብዕ ድምፅ ቤት እንዲፈጥሩ ያላደረጉበት ምክንያት አሁን ካሉበት ሌላ ተጨማሪ የቦታ ፍጆታ እንዲወስዱ ስለሚያደርጋቸውና ያ ደግሞ እነሱን ለመጻፍ ተጨማሪ የጊዜ ፍጆታ እንዲጠይቁ ስለሚያደርጋቸውና ይህ እንዲሆን ደግሞ ስላልተፈለገ ነው፡፡

ለ. ውበታቸውን ከመጠበቅ አንፃር ለምሳሌ ከላይ በእነ ላ፣ ሓ፣ሳ፣…ተርታ የተጠቀሱት ፊደላት ከእነሱ በታች እንደተጠቀሱት ማለትም እንደነ ቃ፣ታ፣ቻ፣…የግራ ወይም የቀኝ እግራቸውን ወደ ግራ በማጠፍ የራብዕ ድምፅ እንዲፈጥሩ ያላደረጉበት ምክንያት አሁን ካሉበት የሚያምር ቅልብጭ፣ ቅልጥፍ፣ ቅልል ያለው አካላቸው ተበላሽቶ ኮተታም የሚያደርጋቸውና ውበታቸውን የሚያበላሽ ሆኖ ስላገኙት ነው፡፡

ሐ. የእራሳችንን ብዙ አማራጮች የመፍጠር ክህሎትን ወይም ችሎታን ከማሳየትና የዚህም ባለቤቶች መሆናችንን ከማሳየት አንፃር፣

መ. ፊደሎቻችን ያላቸውን አካለ ሰለጣዊ ወይም ጅምናስቲካዊ የመተጣጠፍ ተፈጥሯአዊ ክህሎት ወይም ችሎታቸውን ከማሳየት አንፃር፣

ሠ. መመሳሰልን ከማስወገድ አንፃር ለምሳሌ የኮ፣ ጎ፣ ቆ እና ኆ ከጐናቸው እዝል ወይም ቀለበት በማድረግ የሳብዕ ድምፅ እንዲፈጥሩ ያልተደረገበት ምክንያት ከግእዝ ዲቃላ ፊደላት ከሚባሉት ፊደላት ጋር የሚመሳሰሉ ሆነው በመገኘታቸው ምክንያት የተለየ የሳብዕ ድምፅ የሚፈጥር ምልክት እንዲጠቀሙ አድርጓቸዋል፡፡

እናም አባቶቻችን እነዚህን አምስት መለኪያዎች እያዩና እየለኩ እየመዘኑ ፊደላቱን በምናውቃቸው መልኩ ሊቀርጿቸው ችለዋል፡፡ ምሁራኑ ግን እነኚህን ቁምነገሮች ሳያውቁ ትዝብት ላይ ሊጥላቸው ከሚችል ድምዳሜ ላይ ሊደርሱ ቻሉ፡፡ በአማራጭነት ያቀረቧቸው የተለያዩ የፊደል ገበታዎችም ካሏቸው ችግሮች የተነሣ ዓይን የሚስቡ እንዳይሆኑ አድርጓቸዋል፡፡ ለምሳሌ ለውጥ የተደረገበትን የፊደላቱን የራብዑን ቤት ስናይ ሁሉም ፊደሎች ልክ እንደ ቀ፣ ተ፣ ቸ፣ የ፣ ገ እና ፐ ቤቶች እግሮቻቸውን ወደግራ በማጠፍ የራብዕ ድምፅ መፍጠር አለባቸው ብለው በመነሣታቸው ፊደሎቹ በነባሩ የፊደል ገበታ ሲጻፉ ይወስዱ ከነበረበት ቦታ እንደገና ሌላ ተጨማሪ የቦታ ፍጆታ እንዲወስዱ አድርጓቸዋል፡፡ ይህም ደግሞ በፊት እነሱን ለመጻፍ ይጠይቁ ከነበረው የጊዜ ፍጆታ ተጨማሪ የጊዜ ፍጆታ እንዲወስዱ አድርጓቸዋል፡፡

ከውበት አንፃር ሲታዩም ደግሞ ከነበራቸው አካልና መልክ ተጨማሪ ጭረት እንዲሸከሙ በመደረጋቸው ጭረት የበዛባቸውና ቡቱቷም፣ ተመሳሳይ ከመሆናቸው አንፃርም አሰልቺ አድርጓቸዋል፡፡ አባቶቻችን ያሳዩትን ብዙ አማራጭ የመፍጠር ችሎታንም ጠርጐ በማስወገድ ፊደሎቹ በሙሉ በየቤታቸው ተመሳሳይ በመሆናቸው ፊደላቱ በነባሩ የፊደል ገበታ ላይ የነበራቸውን አጫዋችነትንና አመራማሪነትን እንዲያጡ አድርጓቸዋል፡፡ የተለያዩ አካለ ሰለጣዊ ወይም ጅምናስቲካዊ የመተጣጠፍ ችሎታቸውንም አስወግዶ አቅመ ደካማ ውሱንና የተቀየዱ አድርጓቸዋል፡፡ በነዚህም ምክንያቶች እንኳን ለመገልገል ለማየትም ትዕግሥትን የሚፈታተን የፊደል ገበታ ሊሆንባቸው ችሏል፡፡ በተለይም ደግሞ አንድ የሳቱት ትልቅ ቁምነገር ቢኖር እነኚህ እነሱ አሻሻልን ካሏቸው ሁለት ሦስት የፊደል ገበታዎች አንዱ በአገልግሎት ላይ ቢውል ከዚህ በፊት በነባሮቹ ፊደሎቻችን በተጻፉት የሀገራችን ታሪካዊ፣ ሃይማኖታዊና ባህላዊ የሥነ ጽሑፍ ቅርሶቻችንና መጻሕፍት ላይ ሞት መፍረድ ወይም ተደራሽ ተነባቢ እንዳይሆኑ ማድረጋቸው እንደሆነ የተረዱት አይመስልም፡፡ ምክንያቱም ቀጣዩ ትውልድ እነዚህ የሥነ ጽሑፍ ቅርሶቻችን የተጻፉበትን ፊደል የማያውቅ ይሆናልና፡፡ በአጠቃላይ ቋንቋችን ሲላቢካዊ ወይም አቡጊዳዊ መሆኑ እንደላቲኑ አልፋቤቲካዊ ወይም ተናጠላዊ አለመሆኑ ከብዙ ዓይነት ጣጣዎች እንዲድን አድርጐታል፡፡

ለምሳሌም እንግሊዝኛ ቋንቋ አልፋቤቲካዊ ወይም ተናጠላዊ በመሆኑ እንደእኛ ሲላቢካዊ ወይም አቡጊዳዊ ባለመሆኑ ማለትም አናባቢንና ተነባቢን በተከታታይ በመደርደር የሚጻፍ በመሆኑ ለአላስፈላጊ የገንዘብና የጊዜ ብክነትና ኪሣራ እንዲዳረጉ አድርጓቸዋል፡፡ ለምሳሌ ይህንኑ ‹‹Alphabetical›› የሚለውን ቃል በላቲን ፊደላት ሲጻፍ 12 ፊደላትን ማስፈር ግዴታ ነው፡፡ ነገር ግን የላቲኑን ትተው ማለትም አንዲትን ድምፅ ለመግለጽ ከሁለት እስከ አራት ፊደላትን መደርደር የሚገደደውን አጻጻፍ ትተው በእኛው ሲላቢካዊ ወይም አቡጊዳዊ በሆነው ማለትም አናባቢንና ተነባቢን በአንዲት ፊደል ብቻ በሚገልጸው ፊደላችን ቢጽፉት ሰባት ፊደላት ብቻ በማስፈር ማለት የፈለጉትን ቃል መግለጽ በቻሉ ነበር፡፡ ብዙዎች ቃላቶቻቸው በነሱ አጻጻፍ ሲጻፉ የሚወስዷቸው የፊደላት ብዛት በኛ ሲጽፉት ከግማሽ በታች የፊደላት ብዛት መግለጽ የሚቻሉ ናቸው ፡፡ ሌላም አንዲት አጭር ቃል ብናይ ‹‹thickness›› የሚለው ቃል በላቲኑ ሲጻፍ ዘጠኝ ፊደላትን ማስፈር ግዴታ ነው፡፡ በእኛ ፊደላት ሲጻፍ ግን አራት ፊደላትን ብቻ በማስፈር የአምስቱን ፊደላት ቦታ በማትረፍ ማለት የተፈለገውን ቃል ማስፈርና መቆጠብ በቻሉ ነበር፡፡ ይህም ማለት ከግማሽ በላይ የሆነ ኪሳራን ማስወገድ ወይም ፍጆታን ማዳን ማለት ነው፡፡ እንግዲህ ገምቱት ከዚህች አንዲት ቃል ብቻ የአምስት ፊደላትን ቦታ ማትረፍ ከተቻለ ከመጽሐፍ ሲሆን ደግሞ አስቡት ከግማሽ ላላነሰ ለገንዘብ፣ ለጊዜና ተያያዥ የሆኑ ጉዳዮች ብክነት ተዳርገዋል ማለት ነው፡፡

በ50 ገጽ ማለቅ የሚችለው መጽሐፍ በ100 እና ከዚያም በላይ ገጾች እንዲያልቅ ይገደዳሉ ማለት ነው፡፡ በተጨማሪም በላቲኑ የአጻጻፍ ዘዴ አንድ ፊደል ሁለትና ከዚያ በላይ የተለያዩ ድምፆችን እንዲወክል በመደረጉ የቋንቋውን ባለቤቶች ሳይቀር አገልግሎት ላይ ሲቸገሩ በየፊልማቸው (በየምስናዳቸው) ከአስቂኝ ሁኔታዎች ጋር ሲቸገሩ የሚገልጹትና የምናስተውለው ነገር ነው፡፡ ለምሳሌ ‹‹G›› ፊደል ከአናባቢዎች ጋር በመሆን እንደ ጀ፣ ጃ፣ ገ፣ ጉ፣ ጊ፣ ጋ፣ ግ፣ ጎ እንዲነበብ መደረጉ፡፡ ‹‹C›› ፊደል ከአናባቢዎች ጋር በመሆን እንደ ሰ፣ ሳ፣ ሴ፣ ከ፣ ኩ፣ ካ፣ ክ እና ኮ እንድትነበብ፡፡ ‹‹U›› ደግሞ እንደ አ፣ ኡ፣ ዩ እንድትነበብ በመደረጉ ሌሎችም እንደዚያው፡፡ በተጨማሪም ተጽፈው ሲያበቁ የማይነበቡ ወይም ሳይለንት ፊደላት መኖር ይሄንን እንዲደርጉ ያስገደዳቸው ደግሞ እንደኛ ሞክሼ ፊደላት ስለሌሏቸውና የቃላት መመሳሰል ሲፈጠር ለመለያየት ከፊቱ ወይም ከመሀሉ ሌላ ባዕድ ፊደል ይደነቅሩበታል፡፡ ለምሳሌ ‹‹rite›› እና ‹‹write›› ሲነበቡ ሁለቱም ራይት ተብለው ነው የሚነበቡት ሲጻፉ ግን የግድ አንዱን ከሌላው ለመለየት ከድምፁ ወጪ ባዕድ ቃል እንዲይዝ ተደርጓል፡፡ እንዲሁም አንዳች ነገር ለመጻፍ በፈለጉ ጊዜ እራሳቸው ተወላጆቹ መዝገበ ቃላትን ጨብጠው ካልሆኑ በስተቀር የማይሆን መሆኑ፡፡

እንግዲህ ከእነዚህና ከሌሎችም ጣጣዎች ሁሉ የእኛ ቋንቋ የተረፈው ወይም የዳነው ቋንቋችን ፎነቲክ እንዲሆን ወይም ለእያንዳንዷ ድምፅ የየራሱ ፊደል እንዲኖረው በመደረጉና አቡጊዳዊ ወይም ሲላቢካዊ በመሆኑ ነውና የፊደላቱ መበርከት ለጥቅምና በአጥጋቢ ምክንያት የተደገፈ በመሆኑ ምሁራኑ እንደሚሉት ለማታከት እንዳልሆነ ተረድተው ይህንን ያደረገልንን አምላክና ምክንያት የሆኑትን አባቶቻችንን ማመስገን ይኖርባቸዋል ብዬ እመክራለሁ፡፡ በነገራችን ላይ እግዚአብሔር ይመስገንና የአባቶቻችንን ድካም በሚገባ የተረዱ ብዙ ምሁራንም አሉን፡፡ ቅሬታ ያለባቸው ምሁራንም ቢሆኑ ሁሉም ያነሧቸው ነጥቦች ውድቆች ናቸው ማለት አይደለም፡፡ ትክክለኛ የሆኑ ቅሬታም እንዳላቸው ሊታወቅ ይገባል፡፡ ለምሳሌ በጽሑፍ ላይ የሚጠብቀውና የሚላላውን የሚለዩ ምልክቶች ስለሌሉ ብዙ ቃላት በአነባበብ ሒደት ላይ አሻሚ ሲሆኑ እንደ አውዳቸው (Contextually) እንድናያቸው ሲያደርጉን ይታያሉ በሚል ያነሡት ቅሬታ ትክክል ነው፡፡ ከሌላ ቦታ ሌላ ምልክት ማምጣት ወይም መፍጠር ሳያስፈልገንም ቅዱስ ያሬድ ለዜማ ምልክትነት የፈጠራቸውን ምልክቶችን በመጠቀም ይህንን ችግር መቅረፍ ይቻላል፣ ይኖርብናልም፡፡

ዓለም የቅዱስ ያሬድን የዜማ ምልክቶች ሌላው ዓለም እንዴት ለየቋንቋው በሥርዓተ ነጥብነትና በድምፅ ምልክትነት እንደተጠመቀበት ዕድሜ ለኪነ ብጀታ (Technology) የተለያዩ ድረ ገጾችን ስናይ ምን ያህል እንደሆነ ተገንዝበናል፡፡

ምንጭ፤ሪፖረተር ጋዜጣ

-4- 

የፊደል ጣጣና የአምስቱ ትውልድ ውዝግብ! 
በሰሎሞን ተሰማ ጂ. 

ኪዳነ ወልድ ክፍሌ፣ “መጽሐፈ ሰዋስው ወግስ ወመዝገበ ቃላት ሐዲስ” (1948) በታተመው መጽሐፋቸው ውስጥ እንደበየኑት፣ “ፊደል ማለት ቀለም፤ ምልክት፤ የድምፅና የቃል መልክ፤ ሥዕል፤ መግለጫ ማስታወቂያ፤” ነው (ገጽ 616)። ደስታ ተክለ ወልድም በበኩላቸው፣ በ1962 ዓ.ም. ባሳተሙት “ዐዲስ ያማርኛ መዝገበ ቃላት” መጽሐፋቸው እንደገለጹት፣ “ፊደል ማለት የነገር፣ የቃል ምልክት፣ የድምፅ ሥዕል፣ ማጉሊያ፤ መግለጫ ነው፤” (ገጽ 988)። በሁለቱም ሊቃውንት አተያይ ውስጥ ፊደል የድምፅና የቃል ምልክት መሆኑን በአጽንዖት ተገልጧል።

ስለሆነም፣ እንደማንኛውም የሰው ልጆች ፈጠራና ቅርስ ከጊዜ ጋር ሊለወጥና ሊሻሻልም መቻሉን ጠቋሚ ሁናቴ በትርጓሜው ውስጥ አለ።

የዚህ ጽሑፍ መነሻ የሆነን፣ ዶ/ር በድሉ ዋቅጅራ በአዲስ ታይምስ መጽሔት (ቅጽ 1፣ ቁጥር 6) ላይ ያወጡት “የአጻጻፍ ሥርዓታችንን ስለማሻሻል” የሚለውን ጽሑፋቸውን ካነበብን በኋላ ነው (ገጽ 14-15ና 26 ላይ ይመልከቱ)። ጽሑፉ በርካታ ቁምነገሮችን ይዟል። ዶ/ር በድሉ ዋቅጅራ፣ ስለፊደልና ስለአጻጻፍ ሥርዓታችን ጉዳይ ደግመው በዚህ ዘመን ላለውም አንባቢ ስላነሡትና የአንባቢያንን አስተውህሎትም ለመቆስቆስ ስለሞከሩ ምስጋና ሊቸራቸው ይገባል። በተጨማሪም፣ የሃሳቡን ማጠንጠኛ እንዝርትና ቀሰም በወጉ ስላቀረቡልንና የትኛውንም የሃሳብ ጎራ እንደሚደግፉም በአደባባይ ወጥተው ስለገለጹልን ላቅ ያለ ሥራ ሰርተዋል።

ዶ/ር በድሉ በጽሑፋቸው ውስጥ የሃሳብ ጎራቸውን ከመለየታቸውም በተጨማሪ፣ ሁለቱን “እምነቶቻቸውን” በጠራ ቋንቋ ገልጠውልናል። የመጀመሪያው እምነታቸው፣ ስለሞክሼ ፊደላት ጉዳይ ሲሆን፣ “አንድን ድምጽ ለመወከል ሲባል ሁለትና ከዚያም በላይ የሆኑ ሞክሼ ፊደላት መደጋገማቸው አስፈላጊ አይደለም፤” የሚል ነው። በሁለተኛ ደረጃም የጠቀሱት መከራከሪያቸው፣ “ጽሕፈትን/ፊደልን ለማሻሻል የሚገባው፣ ቋንቋ ከጊዜ ጋር እየተለወጠ የሚሄድ አኃዝ ስለሆነ ነው፤” ሲሉ ያቀርባሉ። በመጨረሻም፣ “የአንድን ቋንቋ የአጻጻፍ ሥርዓት ለማሻሻል ሲነሱ ሁለት ደረጃዎች አስፈላጊ ናቸው። እነርሱም፣ በመጀመሪያ የአጻጻፍ ሥርዓቱ ችግር አለበት ወይ ወይንስ “ብቁ” ነው በሚለው ላይ እንነጋገርበት፤” ሲሉ አንባቢያኑን ይጋብዛሉ። በማስከተልም፣ “በሁለተኛው ደረጃ ላይ ደግሞ፣ ፊደላችንና የአጻጻፍ ሥርዓታችን “ችግሮች አሉበት” የምንል ከሆነ፣ ችግሮቹ እንደምን ይስተካከሉ” የሚለው ነጥብ ላይ ኋላ እንመለስበታለን” የሚል ገንቢ ጥያቄ ነው ያነሱት።

የዶ/ር በድሉ ጽሑፍ ስለፊደላት ጉዳይ ሲያወሱ በአመዛኙ የሀገራችንን የፊደላት ክርክር ታሪክ ትተው፣ በውጭው (ማለትም በቱርክና በጃፓኖች) የፊደላት ለውጥ ጉዳይ ላይ አተኩረዋል። በተጨማሪም፣ በርካታ የፊደላትነ ለውጥ የሚደግፉ ንድፈ ሃሳቦችን በሰፊው አቅርበዋል። ይበል የሚያሰኝ ነው። ነገር ግን፣ የእኛን ጓዳም በተመለከተ በዝርዝር ስላልከለሱልን (ሙያቸው ነውና በቅጡ ያውቁታል)፣ ይህንን ጽሑፍ ለአንባቢያን እዝነ ሕሊና ይበጃል ስንል ጽፈነዋል። ስለፊደላችን ጉዳይም ጠቅለል ያለ መረጃ ለአንባቢያን ይሰጣል ብለን እናምናለን።

************************

የአማርኛ ፊደላትን ስለማሻሻል ልዩ ልዩ አማራጭ ሀሳቦች ከሃዳሲያን (ከተሃድሶ ፈላጊዎቹ) ሊቃውንት ዘንድ በይፋ መደመጥ የጀመረው ከዛሬ ሰማኒያ አመት ወዲህ ነው። (ቀደም ብሎ ግን ጉዳዩ በለሆሳስ ነበር የሚብላላው።) ለምሳሌ በዚሁ አርእስተ ጉዳይ ላይ ሀ) “መዝገበ ፊደላት ሴማውያት” ከአለቃ ኪዳነ ወልድ ክፍሌ፣ ድሬ ዳዋ፣ በ1926 ዓ.ም.፤ ለ) “አዲስ የአማርኛ ፊደል” ከትምህርትና ሥነጥበብ ሚኒስቴር፣ በ1939 ዓ.ም.፤ ሐ) “ፊደልን ማሻሻል” ከትምህርት ወዳጆች፣ በ1940 ዓ.ም.፤ መ) “የአማርኛ ፊደል ሕግን እንዲጠብቅ ለማድረግ የተዘጋጀ ሪፖርት” በኢትዮጵያ ጥናት መጽሔት፣ ቅጽ 8፣ ቁ.-1፣ በ1962 ዓ.ም.፤ ሠ) “ስለአማርኛ ፊደል መሻሻል ጥናትና ውሳኔ” አ.አ፣ 1973 ዓ.ም. ተጽፈዋል።

መንግሥቱ ለማ (መንግሥቱ ለማ – ደማሙ ብዕረኛ (ግለ ታሪክ)) በሚል ርዕስ በ1988 ዓ.ም. በወጣው መጽሐፋቸው ላይ በ1940-1943 ዓ.ም. ስለነበረው የፊደል ክርክሩ ጭብጥ ሲያወሱ፣ “ከፊደል ይሻሻል ባዮቹ ይበልጥ፣ ፊደላችን በላቲን የአጻጻፍ ሥርዓት ይተካ፣ የላቲን ፊደላትም ሙሉ በሙሉ ፊደሎቹን ይተኳቸው የሚል ሃሳብ ያላቸውን፣ ከመቶ ዘጠና አምስቱ እጅ፣ ጣሊያን ተመልሶ ይግዛን እንደማለት ነበር የቆጠረው። ሆኖም ግን፣ መድረክ ላይ ተከራካሪ የነበሩት ሰዎች ሙሉ በሙሉ ባለሥልጣኖች ስለነበሩ፣ ሕዝቡ ቆሽቱ ቢያርም ፈርቶ ዝም ብሎ ነበር፤” ሲሉ ያስታውሱታል (ገጽ 121)። ሆኖም፣ በባለሥልጣናቱ አካባቢ የነበረውን “ፊደል የማሻሻል ቀናዊነት” መንግሥቱ ለማ በአርምሞ ነው የሚያልፉት። በፊደሎቻችን አማካይነት የራሳችንን መጽሐፍት የማተሙ ፍላጎት በቤተ መንግሥት አካባቢ የተጀመረው ከአፄ ልብነ ድንግል ዘመነ መንግሥት አንስቶ ነው። ባለሥልጣናቱም የዚያ “ሥልጣኔ” አቀንቃኞች ነበሩ።

ፊደሎቻችንን ለማተሚያ መሣሪያ እንደያመቹ ተደርገው መፊደሎቻችን መጽሐፍት የማተም ፍላጎት የተወጠነው በአፄ ልብነ ድንግል ዘመነ መንግሥት በ1513 ዓ.ም. ነበር። “ልብነ ድንግል ለፖርቹጋሉ ንጉሥ በጻፈው ደብዳቤው ላይ ግልጽ እንዳደረገው፣ “በፊደላችን መጽሐፍት መተም የሚችሉ” የእጅ ሥራ አዋቂዎችን ላክልኝ ብሎ ጠይቆት ነበር። ነገር ግን፣ የማተሚያ መሣሪያው ጉዳይ ከነገሥታቱ ሕሊና አልጠፋም ኖሮ፣ በአፄ ምንሊክ ዘመነ መንግሥት በ1887 ዓ.ም. ፈረንሳያዊው ደራሲ ሞንዶ ቪደልዬ በአፄ ምንሊክ ትእዛዝ ገዝቶ ማምጣቱን፤” (የፕሮፌሰር ሥርግው ኃብለ ሥላሴ፤ “አፄ ምንሊክ የአዲሱ ሥልጣኔ መሥራች”፤ በሚል ርእስ ማሳተሙት መጽሐፍ በገጽ 337 ላይ በዝርዝር ቀርቧል)። ሆኖም፣ የማተሚያ መሣሪያው ታትሞ ከመጣም በኋላ የፊደላችን ነገር ለመሣሪያው እንዲያመች ሆኖ መሻሻል ነበረበትና አፄ ምንሊክ ጉዳዩን በእጅጉ ገፍተውበት እንደነበር ፕ/ር ሥርግው ዋቢ ጠቅሰው ያስረዳሉ (ገጽ 370)።

ያነሷቸው ጥያቄዎች በከፊል ከዳግማዊ አፄ ምንሊክ ዘመን ጀምሮ ቢያንስ በአራት ትውልዶች ተነስተዋል። አሁን ስንነጋገርበት እንግዲህ በአምስተኛው ትውልድ ዐይን፣ ለአምስተኛ ጊዜ መሆኑ ነው። የመጀመሪያዎቹ ትውልዶች፣ ማለትም እነአፄ ምኒሊክ “ፊደላችን ለምስጢር መልእክትና ለቴሌግራፍ አጻጻፍ አልተመቸንም” ከሚል ሃሳብ ተነስተው ነበር። ስለሆነም፣ ፊደላችን በላቲን ሥርዓት ይተካ ሳይሆን፣ “ለሚስጢር መልዕክትና ለቴሌግራፍ መልዕክቶች መላላኪያ እንዲያመች ሆኖ ይሻሻል፤” የሚል መነሻ ነበር ግንዘቤያቸው። ጉዳዩን በብዙ ገፍተውበት የሚከተሉትን ፊደላት እስከ እርባታቸው ለማሻሻል ጥረት አድርገው ነበር።

(ምንጭ፣ ሥርግው ሀብለ ሥላሴ፤ አፄ ምንሊክ የአዲሱ ሥልጣኔ መሥራች (ዓ.ም. የለውም)፤ ገጽ 369)

ሁለተኛው ትውልድም የፊደልን ጉዳይ ያነሳው ከጣሊያን ወረራ ቀደም ብሎና በኋላም ባለው ዘመን ነበር። አብዛኞቹ ተሃዳሲያንም የቤተ-ክሕነት ሊቃውንት ነበሩ። “የነአለቃ ለማ ትውልድ” ብለን ልናወሳው እንችላለን። ይኼኛው ትውልድ ደግሞ፣ “የአማርኛ ፊደሎች ጊዜያቸው አልፏል፤ አርጅተዋል፤ አሮጌ ሆነዋል፤ አይረቡም፤ ለማተሚያ መኪናና ለቅልጥፍና አይመቹም” የሚል ክርክር ነበር ያነሳው። በአመዛኙ የቀዳሚውን ትውልድ ጥያቄ በቤተ-ክህነት ዙሪያ ሆነው እንደገና ለማራገብ ነበር የጣሩት። ስለሆነም፣ “የቅዱሳን ሰማዕታትና የፃድቃን ገድል የተጻፈበት ፊደል ካረጀባችሁ፤ ከጃጀባችሁ፤ ለምን ከሁለት ያጣ እንሆናለን። የግዕዙ ፊደል ይቅር ካላችሁ፣ ለምን የሙስሊም ወንድሞቻችን ለዘመናት የተጠቀሙበትን የአረቢኛ ፊደል አንጠቀምም። ምን የነጭ ፊደል ያዋውሰናል?!” የሚል ደገኛ ክርክር ነበር ያነሱት (መንግሥቱ ለማ – ደማሙ ብዕረኛ፣ 1988 ዓ.ም.፣ ገጽ 124)። ጉባኤው በአለቃ ለማ ሀሳብ ድንብርብሩ ወጥቶ ተበተነ።

ሦስተኛውም ትውልድ የዘመኑን ችግሮች ለመፍታት ጥሯል። ዋናው ችግር የነበረው፣ “ፊደላችን ለጽሕፈት መኪና (ለታይፕራይተር) የተመቸ አይደለም፤” የሚል ነበር። በዚህኛውም ትውልድ እንደመጀመሪያው ሁሉ ከፍተኛ የመንግሥት ባለሥልጣናትና ሚኒስትሮች ሳይቀሩ ጎራ ለይተው ተከራክረዋል። በዚህኛው ጊዜም ክርክሩ እጅግ የበረታ ነበር። በወቅቱ የጤና ጥበቃ ም/ሚ/ር አበበ ረታ፣ የጽሕፈት ሚ/ሩ ብላታ ዘውዴ በላይነህ፣ መርስዔ ሀዘንም ከ1943 ጀምሮ የጤና ጥበቃ ም/ሚ/ር ነበሩ። አቶ መኮንን ደግሞ በትምህርት ሚኒስቴር ዋና ፀሐፊ ነበሩ። ኮለኔል ታምራት ይገዙም የትልቅ መኳንንት ዘርና ባለወገን ናቸው። በአንፃሩ ደግሞ፣ እነአቶ ብርሃኑ ድንቄና እነመንግስቱ ለማ ከካህናቱ ወገን ሆነው ነበር የሚከራከሩት። ከላይ እንዳልኩት፣ ይኼኛው ክርክር በሦስት ረድፍ ያሉ ተሟጋቾች ናቸው የተከራከሩበት። ፊደላችን በላቲን ፊደል ይተካ የሚሉት ወገኖች በነራስ እምሩ፣ በመርስዔ ሀዘን ወልደ ቂርቆስና በነታምራት ይገዙ አቀንቃኝነት ሲወከሉ፤ “የለም! ፊደላችን በላቲን አይተካም ግን ማሻሻል አለበት” የሚለውን ሃሳብ ደግሞ እነ ሚ/ር አበበ ረታና ብላታ ዘውዴ በላይነህ ነበሩ የሚያራምዱት። በሦስተኛው ረድፍ ያሉት ወገኖች ደግሞ መሠረተ ካህናት ስለነበሩና የፖለቲካ ስልጣናቸውም እስከዚህም ስለሆነ መድረክ ተነፍጓቸው ነበር። ዋና ዋናዎቹ ተከራካሪዎችም አቶ ብርሃኑ ድንቄ፣ የኔታ አስረስ የኔሰውና አቶ መንግስቱ ለማ ነበሩ። አቶ መንግሥቱ ከሁሉም በእድሜ ታዳጊው ወጣት ነበሩ (መንግሥቱ ለማ – ደማሙ ብዕረኛ (ግለ ታሪክ)፣ 1988 ዓ.ም.፣ ገጽ 115-124)።

ወደአራተኛው ትውልድና ወደፊደል ክርክሩ እንለፍ። ይህም ትውልድ የሀዲስ አለማየሁን “ፍቅር እስከ መቃብር” እያነበበ የተማረና በስነ ልሳን እውቀቱም ቢሆን ወደፊት የተራመደ ነበር። የዚህም ትውልድም ዋናው ችግር “የፊደሎቻችን ቁጥር በዛ፣ የሚክሼ ሆሄያት ድግግሞሽ ይቅር፣ የሚጠብቁና የሚላሉትን የማርኛ ቃላት በወጉ ካለየናቸው ተማሪዎቻችን ለማስተማር አስቸጋሪ ሆነውብናል፤” ከሚል ነበር። በአመዛኙ ከማስተማርና ከስነዘዴው ጋር የተያያዙ ችግሮችን ያማከለ ነበር። በዚህ ዘመን “የፊደል ሠራዊት” የሚባል የማንበብና የመጻፍ ትምህርት ለጎልማሶች ይሰጥ ስለነበር፣ የፊደል መምህራኑ ከፍተኛ ችግር ገጥሟቸው ነበር። ለአብትም ያህል እነአቶ ሀብተ ማርያም ማርቆስ፣ በየዛሬይቱ ኢትዮጵያ (መጋቢት 6ና 13/1961 ዓ.ም.) ላይ በሁለት ተከታታይ ክፍሎች ሰፊና አስተማሪ የሆነ ጽሑፍ አውጥተው ነበር (ገጽ 5፣7 ላይ ይመልከቱ)።

አቶ ሀብተ ማርያም በጽሑፋቸው መቋጫ ላይ ሲደርሱም፣ “አጻጻፋችንን አሻሽለንስ? ከዚያ በፊት በተለመደው አጻጻፍ የተመዘገበው ጽሑፋዊ ቅርሳችንን ሁሉ ምን እናድርገው? ለመጪውስ ትውልድ እንዴት አድርገን ጽሑፋዊ ቅርሳችንን እናስተላልፈው? የታሪክንስ ክር ለመበጠስ መሞከር አይሆንብንምን?” የሚሉ ወገኖች በብዛት ይደመጣሉ ካሉ በኋላ፤ “በተለይም ንግግር ከጊዜ ጋር አብሮ የሚለወጥ ስለሆነ፣ ንግግሩ በተለወጠ ቁጥር ጽሕፈቱስ አብሮ ሊለወጥ ነው ወይንስ ምን ሊደረግ ነው?” ሲሉ ሞጋች ጥያቄዎችን ያነሳሉ። በመጨረሻው ላይም፣ “ብንስማማም-ባንስማማም፣ አጻጻፋችን ለብዙ ጊዜያት አሁን ባለበት ሁኔታ የሚቆይ ይመስላል፤” ሲሉ ተስፋቸውን ገልጠዋል (የዛሬይቱ ኢትዮጵያ፣ መጋቢት 13/1961 ዓ.ም.፣ ገጽ 7)።

በተመሳሳይ ሁናቴም፣ አቶ ከበደ ዮ. ቤርተሎሜዎስ የተባሉ መምህር “የአማርኛ ፊደልን ስለማሻሻል የቀረበ ጥናት” በሚል ርእስ ሥር ስለሚክሼ ፊደላትና እንደምን ሆነውስ ሊሻሻሉ እንደሚችሉ አጭር ቅኝትና አማራጭም አቅርበዋል። አብዛኛውም ሃሳባቸው ሄዶ ሄዶ ደራሲ/አምባሳደርና/ሚኒስትር ሀዲስ አለማየሁ ፍቅር እስከ መቃብር መግቢያ ላይ ካሰፈሩት ሃተታ ጋር ተመሳሳይነት ያለው (ኧረ እንዲያውም ድጋፍ ነው፤) ሆኖ ይቋጫል (አዲስ አመን፣ ሰኔ 12/1961 ዓ.ም.፣ ገጽ 2)።

ይኼው የአራተኛው ትውልድ የፊደል ክርክር ሙሉ ለሙሉ ለአራተኛው ትውልድ ብቻ የተተወ አልነበረም። በተለይም የኔታ አስረስ የኔሰው ለዚህ ትውልድ ስለፊደል ምንነት በሠፊው ለማስተማር በማሰብ አራት መጽሐፍትንና አንድ የጋዜጣ ላይ መጣጥፍም አሳትመዋል። እነርሱም፣ ፍኖተ ሰላም (1940)፣ ፍኖተ ጥበብ ቀዳሚሃ ለጥበብ ፈሪሃ እግዚአብሔር (1958)፣ የካም መታሰቢያ (1951)፣ ትቤ አኩሱም መኑ አንተ (1951) ሲሆኑ በአዲስ ዘመን ጋዜጣ ላይ ደግሞ “የአማርኛ ፊደል ክርክር” የሚል ሃተታ በነሐሴ 1/1955 ዓ.ም. አውጥተዋል። አስረስ በሁሉም ጽሑፎቻቸው ላይ ስለአማርኛ ጽሑፍ አመጣጥ ካወሱ በኋላ፣ እያንዳንዱ አማርኛ ከግዕዝ የተዋሰው ፊደል ስንት ድምጾች እንዳለው ሲመልሱ እንዲህ ነበር ያሉት። “የግዕዝ ፊደሎች 26 ናቸው። እነዚህም 26 ፊደሎች በ7ቱ አናባቢዎች ተባዝተው 182 ይሆናሉ። እነዚህም የፊደላት ብዜቶች የሚወክሉት የፍጥረታት መጀመሪያ ዕለት ከሆነው ከሚያዝያ 1 ቀን ዕለተ እሑድ ጀምሮ እስከ መስከረም 31 ቀን ዕለተ ቅዳም/ቅዳሜ ያሉትን 26ቱን እሑዶች፣ 26ቱን ሰኞዎች፣ 26ቱን ማክሰኞዎች፣ 26ቱን ረቡዑዎች፣ 26ቱን ሐሙሶች፣ 26ቱን ዐርቦችና 26ቱን ቅዳሞዎች የሚወክሉ ፊደሎች ናቸው እንጂ በዘፈቀደ የመጡ አይደሉም፤” ሲሉ ይከራከራሉ። ስለዚህም፣ እንደየኔታ አስረስ አስተምህሮት ከሆነ የአማርኛ ፊደሎች ድምጽን ብቻ የሚወክሉ ሳይሆኑ፣ ፤መለኮታዊ የሆነ ሚስጢርም” ያላቸው እንደሆኑ ያብራራሉ።

ሌላው የአራተኛው ትውልድ መለዮ የሆኑትን ሃሳቦች ማሳያው በ1956-1966 ድረስ የወጡት ጽሑፎች ናቸው። አንዱ ስለ”ቋንቋና ፊደል መሻሻል ጉዳይ” መነጋገር ይገባናል ሲል፣ ሌላው ወገን ደግሞ፣ “ፊደሉ ትተን ሌላውን ለማሻሻል እንሞክር፤” ሲል ያጣጥለዋል (የዛሬይቱ ኢትዮጵያ፣ ሚያዝያ 3 ቀንና ግንቦት 15/1956 ዓ.ም.፤ አዲስ ዘመን፣ ታኅሣሥ 10ና መጋቢት 7/1961 ዓ.ም.)። በመጨረሻም፣ ከየካቲት 6-9 ቀን 1972 ዓ.ም. ድረስ በናዝሬት አዳማ ራስ ሆቴል የስብሰባ አዳራሽ ተሰብስቦ-ስለአማርኛ ቋንቋ ፊደላት፣ ስለአማርኛ ሞክሼ ቃላት፣ ስለፍንቅጽ ሆሄያት፣ ስለስርዓተ ነጥቦችና ስለአማርኛ ቁጥሮችም ባለአስር ነጥብ ውሳኔ አሳልፎ ነበር። በጉባኤውም ላይ፣እነሜትር አርቲስት አፈወርቅ ተክሌ፣ አቶ አሰፋ ሊበን፣ አቶ አበበ ወርቄ፣ አቶ ሀብተ ማርያም ማርቆስ፣ አቶ መንግሥቱ ለማ፣ አቶ ተክለ ፃዲቅ መኩሪያ፣ አቶ ሠይፉ መታፈሪያ፣ ከዶክተሮቹም መካከል-ዶ/ር ኃይሉ አርአያ፣ ዶ/ር አምሳሉ አክሊሉ፣ ዶ/ር መርዕድ ወ/አረጋይ፣ ዶ/ር ብርሃኑ አበበና ዶ/ር አባ ገብረየሱስ ኃይሉ ዋና ዋናዎቹ ናቸው። በአብላጫ ድምጽም በዘጠኝ ጉዳዮች ላይ ውሳኔ አስተላልፈዋል (ስለአማርኛ ፊደል መሻሻል ጥናትና ውሳኔ፣ አ.አ 1973 ዓ.ም.፤ ገጽ 45-48)።

ወደአምስተኛው ትውልድና ስለፊደል ጉዳይ ያሉትን ነጥቦች እናንሳ። ይህ ትውልድ ከ1980ዎቹ ጀምሮ ያለውን ትውልድ ይመለከታል። የአማርኛ ፊደላት በግልጽ የፖለቲካና የፖለቲከኞችም አጀንዳ ሲሆኑ ባይኑ በብረቱ አይቷል። ብዙዎቹ የኩሽና የናይሎ ሰሃራ ቋንቋዎች ወደ ላቲን ፊደላትና የአጻጻፍ ሥርዓት ድርስም ብለው ሲነጉዱ ተመልክቷል። ስለሆነም፣ ስለፊደልና ስለአጻጻፍ ሥርዓታችን መሻሻል ሲነሳ በጥርጣሬና የሻጉራ ነው የሚመለከተው። ዞሮ ዞሮም፣ በኢትዮጵያ ታሪክ፣ ባሕል፣ ሃይማኖትና ቅርስ ላይ የተቃጣ በትር አድርጎም ነው የሚያየው። ትውልዱ በእጅጉ የባዕዳን ተፅዕኖና የእጅ አዙር የባሕል ወረራ አንገፍግፎታል። ያንንም በኮሮጆ ውስጥ ድምጹን በመክተት፣ በአብያተ ክርስቲያናትና በቤተ መስጊዶችም ውስጥ በይፋ እየታገለው ነው። ባዕድ አስተሳሰብንና የባዕዳን ሴራ ነው ብሎ የተጠራጠረውን ሁሉ ጠልቆ ለመመርመር አይሻም። በደፈናው ይጠላዋል፤ ያጥላላዋል። ስለዚህም፣ የሕዝቡን ስስ ብልቶች በዘዴና በመላ መደባበሱ ነው የሚሻለው።

************************

የቋንቋ እድገት ወይም አጠቃቀም ከፊደልና ከአኃዝ ጋር ተያይዞ እንደሚጓዝ አይካድም። በተለይም፣ በዚህ የብዕር፣ የወረቀትና የመቀምር (የኮምፒውተር) ዘመን፣ ፊደል የሌለው ቋንቋ ሊያድግ ቀርቶ ሊኖርም አይችልም ይባላል። ስለዚህም ነው፣ ብዙዎቹ የኢትዮጵያ ብሔሮችና ብሔረሰቦች የላቲን ፊደሎችን ወደመዋሱና መጠቀሙ ያዘነበሉት። ከላይ እንዳልኩት አዲስ ነገር አላመጡም። በአለቃ ለማ ትውልድና በመርስዔ ሀዘን ትውልድ ጊዜ የነበረውን ሀሳብ ነው ለሥልጣኔና ለዕድገት ይበጃል ብለው ያደረጉት። ተደጋግሞ የሚነሳውም የቱርክ ፊደሏን ትታ የላቲን ፊደልን መቀበሏና የጃፓን ፊደሏን ሳትቀይር በሥልጣኔ የመገስገሷ ታሪካዊ ተሞክሮ ነው። የኛ አገር የብሔር ፖለቲከኞችና አመራራቸው የቱርኩ ልምድ ይሻለናል ብሎ ከወሰነ፣ ይኼው ሁለት አስርት አመታት ገደማ ተቀጠሩ።

ብዙዎቹ የሴም ቋንቋዎች በዚህ በኩል በጣም የታደሉ ናቸው። በተለይም አማርኛ እድለኝነቱ አያጠራጥርም። የራሱ ፊደል፣ ሥነ ጽሑና የራሱም አኃዝ (ቁጥሮች) አሉት (ማለትም ከግዕዝ የተዋሳቸው)። ያም የሚያኮራና የሚያስመካ ነው። ያም ሆኖ እክሎች ቢኖሩበት አያስደንቅም። እንደሌሎቹ የሰው ልጅ ሥራዎች ሁሉ ገና “ለፍጽምና” አልደረሰም። “ሆሄያቱ ለቴሌግራፍ መልዕክት ማስተላለፊያነትና ለጽሕፈት መኪና አጠቃቀም ያስቸግራሉ፤” የሚለው የአንደኛውና የሦስተኛው ትውልድ ጥያቄዎች ከኮምፒውተርና ከsoftwares መፈጠር ጋር ያከተሙ ጉዳዮች ሆነዋል። የአራተኛው ትውልድ ያነሳው ለማስተማር ያስቸግራሉና መሻሻል አለባቸው የሚለው ሃሳብም በቴክኖሎጂው ረዳትነትና በዘመኑ መንፈስ ተቃኝቶ መፍትሄ እንደሚያገኝ ተስፋ አለን።

የአማርኛ አኃዞች ለሒሳብ ሥራ አለመመቸታቸው እሚካድ አይደለም። ሌላው ቀርቶ የአማርኛ አኃዝን ማንበብና መጻፍ ለማስተማር እንኳ ከባድ ናቸው የሚሉ ሊቃውንት አሉ። ስለዚህም ነው ይሄንን ከፍተኛ የሆነ የማንነት ጥያቄ ፈተና በለሆሳስ አልፈነው፣ የአውሮፓውን ቁጥር ለብዙ አሰርት ዓመታት በሂሳብ ማስተማሪያነት የምንጠቀመው። ይህም ቢሆን አያስገርምም፤ አያሳፍርምም። ፊደሎቻችንም ሆኑ አኃዞቻችን የተፈጠሩት ቴሌግራፍ፣ የጽሕፈት መኪናና የሒሳብ ስሌቶች ወረቀትና መቀምር ላይ መጻፍ ከመጀመራችን አያሌ ዓመታት በፊት ነው። ያን ጊዜ መሠረታዊ ትምህርት (የፊደል ሠራዊት) አጣዳፊ አጀንዳ አልነበረም። መማር የሚያስፈልገው ለቤተ ክህነት አገልግሎት ብቻም ነበር። እስከ ሰባና ሰማንያ ዓመታትም ድረስ፣ ሚሊዮን የሚባለው ቁጥር በኅብረተሰባችን መዝገበ ቃላት ውስጥም አልነበረ። (እነ”ሚሊዮን ነቅንቅ” የሚባሉት ስሞች የመጡት ከ1925 ዓ.ም. በኋላ ነው።) ቢሊዮንማ የታወቀውም በ1958/59 ገደማ እንደነበር አዲስ ዘመንና የዛሬይቱ ኢትዮጵያን ማየቱ ብቻ ይበቃል። ከዚያ በፊት፣ “አንድ ቢሊዮን ለማለት ሲፈለግ አንድ ሺ ሚሊዮን፣” ነበር የሚባለው። ሚሊዮንና ቢሊዮን የሚባለው ሒሳብ በሕብረተሰባችን አኗኗር ውስጥ ያልገባ ስለነበረ ነው።

ምንጭ

ሰሎሞን ተሰማ ጂ. (semnaworeq.blogspot.com)